Phì đại tuyến tiền liệt là bệnh gì, nguyên nhân do đâu?
Phì đại tuyến tiền liệt là tình trạng tuyến tiền liệt tăng kích thước lành tính, thường gặp ở nam giới lớn tuổi, không phải ung thư nhưng có thể gây nhiều phiền toái trong sinh hoạt do chèn ép niệu đạo. Nhiều người còn băn khoăn triệu chứng, dấu hiệu phì đại tuyến tiền liệt biểu hiện ra sao và cách điều trị như thế nào. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết, cách chẩn đoán và các phương pháp điều trị phì đại tuyến tiền liệt hiện nay.
1. Nguyên nhân bệnh phì đại tuyến tiền liệt
Phì đại tuyến tiền liệt (tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt) là tình trạng mô tuyến tiền liệt tăng sinh số lượng tế bào, khiến tuyến to lên theo thời gian. Do tuyến tiền liệt bao quanh phần đầu niệu đạo, khi tuyến to lên sẽ chèn ép vào ống niệu đạo đi qua giữa, gây cản trở dòng nước tiểu.
Nguyên nhân phì đại tuyến tiền liệt chưa được xác định hoàn toàn rõ ràng, nhưng phần lớn liên quan đến sự thay đổi nội tiết tố theo tuổi tác. Theo Viện Quốc gia về Bệnh Đái tháo đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK), phì đại tuyến tiền liệt liên quan chặt chẽ đến quá trình lão hóa, với tỷ lệ mắc bệnh tăng dần theo độ tuổi, phổ biến hơn đáng kể ở nam giới trên 50 tuổi so với nhóm tuổi trẻ hơn. Sự thay đổi cân bằng giữa testosterone và một số nội tiết tố khác theo tuổi tác được cho là yếu tố chính thúc đẩy mô tuyến tiền liệt tăng sinh.
Một số yếu tố khác cũng được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ và mức độ nặng của phì đại tuyến tiền liệt, gồm: tiền sử gia đình có người mắc bệnh, béo phì, ít vận động, và một số bệnh lý chuyển hóa đi kèm như đái tháo đường, tim mạch.
2. Triệu chứng, dấu hiệu phì đại tuyến tiền liệt
Triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt chủ yếu liên quan đến rối loạn tiểu tiện, do niệu đạo bị chèn ép bởi mô tuyến tăng sinh, và thường được chia thành hai nhóm chính.
2.1. Triệu chứng do tắc nghẽn dòng tiểu
– Tia nước tiểu yếu, nhỏ giọt hoặc ngắt quãng thay vì thành dòng liên tục.
– Cảm giác tiểu khó, phải rặn mới tiểu được, thời gian đi tiểu kéo dài hơn bình thường.
– Cảm giác tiểu không hết bãi, còn cảm giác buồn tiểu ngay sau khi vừa đi tiểu xong.
– Tiểu ngắt quãng, phải dừng và tiểu lại nhiều lần trong một lần đi vệ sinh.
2.2. Triệu chứng kích thích bàng quang
– Tiểu nhiều lần, đặc biệt tiểu đêm nhiều lần, ảnh hưởng đến giấc ngủ.
– Cảm giác buồn tiểu đột ngột, khó nhịn, đôi khi kèm tiểu són nếu không kịp vào nhà vệ sinh.
– Tiểu gấp, cảm giác phải đi tiểu ngay lập tức khi có cảm giác buồn tiểu.
Dấu hiệu phì đại tuyến tiền liệt có thể tiến triển từ từ trong nhiều năm, khiến một số người chủ quan vì nghĩ đây là dấu hiệu bình thường của tuổi già, dẫn đến trì hoãn thăm khám cho đến khi triệu chứng ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt.
3. Chẩn đoán phì đại tuyến tiền liệt thực hiện như thế nào?
Chẩn đoán phì đại tuyến tiền liệt dựa trên kết hợp khai thác triệu chứng, thăm khám lâm sàng và một số xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh cần thiết.
Bác sĩ thường bắt đầu bằng việc đánh giá mức độ triệu chứng qua bộ câu hỏi chuẩn hóa (thang điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế – IPSS), giúp lượng hóa mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt của người bệnh. Thăm khám trực tràng bằng ngón tay (DRE) giúp đánh giá kích thước, mật độ tuyến tiền liệt, đồng thời bước đầu loại trừ các bất thường nghi ngờ ác tính.
Xét nghiệm PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) thường được chỉ định để hỗ trợ phân biệt phì đại lành tính với các bất thường khác của tuyến tiền liệt, dù cần lưu ý PSA có thể tăng do nhiều nguyên nhân khác nhau, không chỉ riêng ung thư. Siêu âm tuyến tiền liệt (qua ổ bụng hoặc qua trực tràng) giúp đánh giá chính xác kích thước tuyến, đồng thời kiểm tra tình trạng ứ đọng nước tiểu tại bàng quang. Một số trường hợp cần thêm xét nghiệm đo tốc độ dòng tiểu để đánh giá khách quan mức độ tắc nghẽn.
4. Cách điều trị phì đại tuyến tiền liệt
Điều trị phì đại tuyến tiền liệt được lựa chọn dựa trên mức độ triệu chứng, kích thước tuyến và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh, từ theo dõi đơn thuần đến can thiệp phẫu thuật.
4.1. Theo dõi và thay đổi lối sống với triệu chứng nhẹ
Với triệu chứng nhẹ, chưa ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi định kỳ kết hợp một số điều chỉnh lối sống: hạn chế uống nhiều nước vào buổi tối để giảm tiểu đêm, giảm caffeine và rượu bia vì có thể kích thích bàng quang, đi tiểu theo giờ cố định thay vì nhịn tiểu quá lâu.
4.2. Điều trị bằng thuốc
Với triệu chứng từ trung bình trở lên, thuốc thường là lựa chọn điều trị đầu tay, gồm hai nhóm chính: thuốc chẹn alpha giúp giãn cơ trơn cổ bàng quang và tuyến tiền liệt, cải thiện nhanh triệu chứng tiểu khó; thuốc ức chế men 5-alpha reductase giúp thu nhỏ dần kích thước tuyến theo thời gian, thường cần dùng liên tục nhiều tháng mới thấy hiệu quả rõ rệt. Một số trường hợp có thể phối hợp cả hai nhóm thuốc tùy đáp ứng và mức độ triệu chứng.
4.3. Can thiệp phẫu thuật khi nào cần thiết
Với các trường hợp triệu chứng nặng, đáp ứng kém với thuốc, có biến chứng như bí tiểu tái phát, nhiễm trùng tiết niệu tái diễn hoặc suy giảm chức năng thận do ứ đọng nước tiểu kéo dài, bác sĩ có thể chỉ định can thiệp phẫu thuật hoặc các kỹ thuật ít xâm lấn khác để loại bỏ phần mô tuyến gây chèn ép, giúp cải thiện đáng kể dòng tiểu. Quyết định phương pháp cụ thể cần dựa trên đánh giá toàn diện của bác sĩ chuyên khoa Tiết niệu – Nam học.
5. Biến chứng nếu không điều trị phì đại tuyến tiền liệt
Nếu không được theo dõi và điều trị phù hợp, phì đại tuyến tiền liệt có thể dẫn đến một số biến chứng do tình trạng tắc nghẽn dòng tiểu kéo dài:
– Bí tiểu cấp, không thể tự đi tiểu được, cần đặt ống thông tiểu khẩn cấp.
– Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát nhiều lần do nước tiểu ứ đọng tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển.
– Sỏi bàng quang hình thành do nước tiểu ứ đọng lâu ngày.
– Suy giảm chức năng bàng quang do phải co bóp gắng sức liên tục để đẩy nước tiểu qua đoạn niệu đạo bị chèn ép.
– Trong trường hợp nặng, kéo dài không điều trị, có thể ảnh hưởng đến chức năng thận do áp lực ngược dòng từ bàng quang.
Việc thăm khám định kỳ, đặc biệt ở nam giới trên 50 tuổi, giúp phát hiện sớm phì đại tuyến tiền liệt và có hướng theo dõi, điều trị phù hợp trước khi xảy ra các biến chứng kể trên.
Phì đại tuyến tiền liệt là bệnh lý lành tính phổ biến ở nam giới lớn tuổi, có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả tùy mức độ triệu chứng, từ theo dõi, dùng thuốc đến can thiệp phẫu thuật khi cần thiết. Để được bác sĩ thăm khám, đánh giá chính xác mức độ và tư vấn phương pháp điều trị phù hợp, người bệnh nên đặt lịch khám tại chuyên khoa Tiết niệu – Nam học của Thu Cúc TCI.
Để đặt lịch khám nhanh chóng, người bệnh có thể tải và sử dụng ứng dụng TCI Hospital tại app.thucuc.vn.
