Các thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên

Thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên thường được nhiều người quan tâm khi xuất hiện các triệu chứng như đau họng, ho, nghẹt mũi hay sốt. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng cần sử dụng, bởi phần lớn viêm đường hô hấp trên có nguyên nhân do virus. Việc dùng kháng sinh chỉ thực sự cần thiết khi có bằng chứng nhiễm khuẩn và phải được bác sĩ chỉ định để tránh lạm dụng và kháng thuốc.

1. Viêm đường hô hấp trên có cần dùng kháng sinh không? Vì sao?

Viêm đường hô hấp trên có cần dùng kháng sinh không? Câu trả lời là không phải lúc nào cũng cần. Trên thực tế, phần lớn các trường hợp viêm đường hô hấp trên như viêm mũi xoang, viêm họng, viêm thanh quản hay viêm tai giữa cấp đều do virus gây ra. Do vậy thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên không mang lại hiệu quả trong những tình huống này.

Kháng sinh chỉ nên được chỉ định khi có bằng chứng nhiễm khuẩn rõ ràng và đã được chứng minh có lợi về mặt lâm sàng. Việc lạm dụng kháng sinh không những không giúp bệnh nhanh khỏi mà còn làm tăng nguy cơ tác dụng phụ và kháng thuốc. Nhiều nghiên cứu cho thấy, kê đơn kháng sinh tràn lan là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng vi khuẩn kháng thuốc ngày càng gia tăng. Vì vậy, khi nhiễm bệnh cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng, tránh tự ý sử dụng.

2. Các thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên thường dùng

Các thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên không được sử dụng đại trà mà chỉ chỉ định khi có nhiễm khuẩn rõ ràng. Việc lựa chọn thuốc điều trị viêm đường hô hấp trên sẽ phụ thuộc vào chẩn đoán cụ thể như viêm họng do vi khuẩn, viêm xoang hay viêm tai giữa, cũng như mức độ bệnh và đối tượng người bệnh.

2.1. Cảm lạnh thông thường

Cảm lạnh thông thường là dạng nhiễm trùng đường hô hấp trên nhẹ, thường tự khỏi sau vài ngày với các biểu hiện quen thuộc như sổ mũi, nghẹt mũi, đau họng, ho và hắt hơi. Nguyên nhân chủ yếu là do virus, vì vậy thuốc kháng sinh không phải là thuốc điều trị viêm đường hô hấp trên trong trường hợp cảm lạnh. 

Nhiều nghiên cứu lâm sàng cho thấy kháng sinh không giúp rút ngắn thời gian bệnh hay cải thiện triệu chứng ở cả trẻ em và người lớn. Do đó, điều trị cảm lạnh chủ yếu là nghỉ ngơi, uống đủ nước và dùng thuốc giảm triệu chứng khi cần.

2.2. Thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên với cúm

Cúm là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính do virus cúm A hoặc B gây ra, có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng thường gặp nhất ở trẻ em. Nhóm có nguy cơ biến chứng và tử vong cao gồm người trên 65 tuổi, trẻ dưới 2 tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính. Tiêm vắc-xin cúm hằng năm là biện pháp phòng bệnh quan trọng nhất.

Về điều trị, chăm sóc hỗ trợ như nghỉ ngơi, bù nước và hạ sốt vẫn là nền tảng. Trong một số trường hợp, thuốc kháng virus như Neuraminidase Oseltamivir (Tamiflu) và Zanamivir (Relenza) có thể giúp rút ngắn thời gian bệnh nếu dùng sớm trong 48 giờ đầu.

Kháng sinh viêm đường hô hấp trên không được chỉ định trong điều trị cúm, trừ khi có bằng chứng bội nhiễm vi khuẩn, khi đó bác sĩ sẽ cân nhắc bổ sung phù hợp. Ngoài ra, trung tâm Dự phòng và Kiểm soát bệnh tật Hoa Kỳ (U.S. CDC) cũng khuyến cáo không nên sử dụng amantadine trong điều trị cúm.

2.3. Viêm xoang mũi

Viêm xoang mũi cấp tính là tình trạng viêm niêm mạc mũi và xoang, thường gặp, với các triệu chứng chính như nghẹt mũi, chảy dịch mũi mủ, đau vùng mặt và ho. Bệnh được phân loại theo thời gian gồm cấp tính, bán cấp và mạn tính.

Việc phân biệt viêm xoang do virus hay vi khuẩn rất quan trọng để tránh lạm dụng kháng sinh. Viêm xoang do vi khuẩn thường được nghĩ đến khi triệu chứng kéo dài trên 10 ngày hoặc nặng hơn sau giai đoạn cải thiện ban đầu. Trường hợp nhẹ có thể theo dõi mà chưa cần dùng kháng sinh. Kháng sinh chỉ được chỉ định khi bệnh nặng, có biến chứng hoặc diễn tiến xấu, trong đó amoxicillin là lựa chọn thường dùng.

2.4. Viêm tai giữa

Viêm tai giữa cấp tính là tình trạng nhiễm trùng tai thường gặp ở trẻ em, với biểu hiện khởi phát nhanh như đau tai, sốt, quấy khóc và có dịch trong tai giữa. Nguyên nhân gây bệnh phổ biến nhất là vi khuẩn như Haemophilus influenzae, Streptococcus pneumoniae, Moraxella catarrhalis; tuy nhiên, virus cũng có thể góp phần gây bệnh và làm giảm hiệu quả điều trị kháng sinh.

Nhiều nghiên cứu cho thấy viêm tai giữa cấp tính có thể tự khỏi, đặc biệt ở trẻ trên 6 tháng tuổi. Vì vậy, với trường hợp nhẹ, bác sĩ có thể theo dõi trong 48 – 72 giờ trước khi quyết định có dùng thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên hay không. Kháng sinh thường được chỉ định ngay cho trẻ dưới 2 tuổi bị viêm tai giữa hai bên, trẻ có chảy mủ tai hoặc bệnh diễn tiến nặng.

Amoxicillin là lựa chọn điều trị đầu tiên. Nếu sau 2 – 3 ngày không cải thiện, có thể chuyển sang Amoxicillin/Clavulanate hoặc thuốc thay thế phù hợp. Trẻ cần được tái khám để theo dõi dịch tai giữa, tránh lạm dụng kháng sinh kéo dài do nguy cơ kháng thuốc.

2.5. Viêm họng và viêm amidan

Viêm họng và viêm amidan là các bệnh lý thường gặp của đường hô hấp trên, trong đó phần lớn trường hợp ở cả người lớn và trẻ em đều do virus gây ra nên không cần dùng kháng sinh. Tuy nhiên, khi nguyên nhân là liên cầu khuẩn beta tan huyết nhóm A, việc điều trị bằng thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên phù hợp đã được chứng minh giúp giảm triệu chứng, hạn chế lây lan và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm như sốt thấp khớp.

Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm nhanh phát hiện liên cầu khuẩn hoặc áp dụng thang điểm Centor sửa đổi dựa trên các dấu hiệu lâm sàng như sốt, viêm amidan có mủ, hạch cổ trước sưng và ho. Chỉ những trường hợp có nguy cơ cao hoặc xét nghiệm dương tính mới cần dùng kháng sinh.

Penicillin dùng trong 10 ngày là lựa chọn điều trị đầu tiên. Với người dị ứng Penicillin, có thể thay thế bằng Erythromycin, Amoxicillin, Azithromycin hoặc Cephalosporin thế hệ đầu, theo chỉ định của bác sĩ.

3. Lưu ý khi sử dụng thuốc điều trị viêm đường hô hấp trên

Khi sử dụng thuốc điều trị viêm đường hô hấp trên cho trẻ, phụ huynh cần đặc biệt thận trọng:

• Không tự ý cho trẻ dùng bất kỳ loại thuốc nào, kể cả thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.
• Khi trẻ có dấu hiệu nghi ngờ bệnh, nên đưa đi khám sớm để được chẩn đoán và hướng dẫn điều trị phù hợp, tránh biến chứng không mong muốn.
• Nếu bác sĩ kê đơn, cần cho trẻ uống đúng liều, đúng thời gian và đủ liệu trình, không tự ý ngưng thuốc dù triệu chứng đã giảm.
• Với trường hợp trẻ sốt nhẹ đến vừa (37,5 – 38,5°C), nên cho trẻ nghỉ ngơi, lau mát và uống nhiều nước. Khi sốt trên 38,5°C hoặc sốt không giảm, cần dùng thuốc hạ sốt theo hướng dẫn và đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời.

Trong điều trị, thuốc kháng sinh trị viêm đường hô hấp trên không phải lúc nào cũng cần thiết vì phần lớn bệnh có nguyên nhân do virus. Chỉ khi có bằng chứng nhiễm khuẩn, bác sĩ mới chỉ định kháng sinh phù hợp. Tuân thủ hướng dẫn y tế, không lạm dụng thuốc và thăm khám đúng hẹn là yếu tố giúp cơ thể sớm hồi phục.

Nguồn tài liệu tham khảo: Clinical Microbiology And Infection, PMC, AAFP