Các dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ

Các dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ là những cảnh báo quan trọng cho thấy hệ hô hấp của trẻ đang gặp vấn đề và có thể tiến triển nhanh nếu không được xử trí kịp thời. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu của suy hô hấp ở trẻ sẽ giúp cha mẹ chủ động theo dõi, đưa trẻ đi khám đúng lúc và giảm nguy cơ xảy ra biến chứng nguy hiểm.

1. Các dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ em

Các dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ em thường xuất hiện và tiến triển nhanh, đặc biệt ở trẻ nhỏ do đường thở hẹp và cơ hô hấp còn yếu. Nếu không được nhận biết sớm, tình trạng này có thể trở nên nguy hiểm. Dưới đây là những dấu hiệu quan trọng cha mẹ cần lưu ý:

1.1. Thay đổi nhịp thở (Dấu hiệu sớm nhất)

Khi phổi gặp vấn đề (viêm, tắc nghẽn), cơ thể sẽ bù trừ bằng cách tăng tần số thở để lấy thêm oxy.

Thở nhanh: Đây là dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ nhạy nhất. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ngưỡng thở nhanh được phân loại theo lứa tuổi: Trẻ < 2 tháng tuổi: ≥ 60 lần/phút; Trẻ từ 2 – 12 tháng: ≥ 50 lần/phút; Trẻ từ 12 tháng – 5 tuổi: ≥ 40 lần/phút.
Thở chậm hoặc nhịp thở không đều: Ở giai đoạn muộn, khi trẻ đã quá mệt, nhịp thở có thể chậm lại hoặc có các cơn ngưng thở ngắn. Đây là dấu hiệu cực kỳ nguy hiểm báo hiệu sắp ngừng tuần hoàn.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thở nhanh là dấu hiệu lâm sàng quan trọng nhất để chẩn đoán viêm phổi và suy hô hấp ở trẻ em tại cộng đồng.

1.2. Sự gắng sức của các cơ hô hấp phụ (Dấu hiệu điển hình)

Trẻ phải sử dụng các cơ ở cổ, ngực và bụng để hỗ trợ việc hít thở dẫn đến các dấu hiệu:

Rút lõm lồng ngực: Khi trẻ hít vào, phần dưới lồng ngực (chỗ tiếp giáp giữa ngực và bụng) bị lõm sâu vào thay vì phình ra. Điều này cho thấy phổi bị tắc nghẽn hoặc kém đàn hồi nghiêm trọng.
Phập phồng cánh mũi: Hai cánh mũi mở rộng ra mỗi khi hít vào để cố gắng lấy thêm không khí.
Co kéo cơ liên sườn và hố thượng đòn: Các khoảng trống giữa xương sườn hoặc vùng hõm ở cổ bị lõm vào rõ rệt theo nhịp thở.

1.3. Âm thanh hô hấp bất thường

Âm thanh hô hấp bất thường là một trong những dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ dễ nhận biết, giúp cha mẹ sớm phát hiện tình trạng đường thở của trẻ đang gặp vấn đề:

Thở khò khè: Tiếng rít cao âm khi trẻ thở ra, thường gặp trong viêm tiểu phế quản hoặc hen suyễn.
Thở rít: Tiếng âm thanh thô ráp khi hít vào, gợi ý tắc nghẽn đường hô hấp trên (như viêm thanh quản).
Thở stertor (Thở khụt khịt): Giống tiếng ngáy, thường do tắc nghẽn mũi họng.
Tiếng thở rên: Trẻ phát ra tiếng “ừ… ừ” ngắn ở thì thở ra khi trẻ cố gắng đóng nắp thanh môn để giữ lại áp lực trong phổi. Đây là dấu hiệu của tình trạng phổi bị tổn thương nặng (như viêm phổi nặng).

1.4. Thay đổi màu sắc da và niêm mạc (Dấu hiệu muộn)

Các dấu hiệu về da và niêm mạc gồm:

Tím tái: Xuất hiện ở môi, đầu ngón tay, ngón chân hoặc lưỡi. Điều này xảy ra khi nồng độ oxy trong máu giảm xuống mức thấp nguy hiểm (thường khi SpO2 < 85%).
Tái nhợt hoặc nổi vân tím: Da trẻ trở nên trắng bệch hoặc có các vết loang lổ do tưới máu ngoại vi kém.

Thay đổi trạng thái thần kinh và hành vi

Thay đổi trạng thái thần kinh và hành vi là dấu hiệu cho thấy suy hô hấp đã ảnh hưởng trực tiếp đến não bộ, khi cơ thể trẻ không được cung cấp đủ oxy hoặc khí CO₂ tích tụ trong máu, khiến trẻ có những biểu hiện bất thường như:

Kích thích, vật vã: Trẻ quấy khóc không dỗ được, lo âu do thiếu oxy não.
Li bì, khó đánh thức: Khi nồng độ CO2 trong máu tăng cao, trẻ sẽ rơi vào tình trạng lờ đờ, ngủ gà, phản ứng chậm.

2. Làm gì khi có các dấu hiệu của suy hô hấp ở trẻ?

Chúng ta đã cùng tìm hiểu về các dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ em, vậy cần làm gì khi gặp những dấu hiệu của suy hô hấp ở trẻ này? Khi phát hiện trẻ có các biểu hiện gắng sức hô hấp, cha mẹ cần bình tĩnh và thực hiện các bước sau:

Giữ bình tĩnh và giúp trẻ ổn định tư thế. Không để trẻ hoảng sợ hay quấy khóc vì sẽ làm tăng nhu cầu oxy. Nên bế trẻ ở tư thế thẳng hoặc kê cao đầu khoảng 30–45 độ, đồng thời nới lỏng quần áo để trẻ dễ thở hơn.
Làm thông thoáng đường thở cho trẻ. Nếu mũi trẻ bị nghẹt hoặc có nhiều đờm, có thể nhỏ nước muối sinh lý và hút mũi nhẹ nhàng. Đồng thời kiểm tra nhanh xem trẻ có bị hóc dị vật ở miệng hoặc mũi hay không.
Đánh giá nhanh tình trạng hô hấp của trẻ bằng cách đếm nhịp thở trong 1 phút khi trẻ nằm yên. Nếu có thiết bị đo SpO₂, nên kiểm tra độ bão hòa oxy trong máu, mức bình thường thường trên 95%.
Lưu ý: Theo Hướng dẫn Xử trí cấp cứu của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), bố mẹ không bao giờ ép trẻ ăn hoặc uống khi trẻ đang khó thở nặng, vì nguy cơ sặc vào đường thở dẫn đến viêm phổi hít rất cao.

Mặc dù mọi trường hợp suy hô hấp đều cần can thiệp y tế, nhưng một số dấu hiệu sau được xếp vào nhóm dấu hiệu nguy hiểm toàn thân. Đây là những tình trạng có nguy cơ đe dọa tính mạng nếu trẻ không được cấp cứu trong “giờ vàng”:

Trẻ xuất hiện cơn ngưng thở, kéo dài trên 15–20 giây hoặc ngưng thở kèm tím tái, nhịp tim chậm.
Môi và lưỡi tím xanh dù trẻ vẫn đang thở, cho thấy suy hô hấp rất nặng.
Trẻ thở rên kéo dài, báo hiệu phổi đang tổn thương nghiêm trọng.
Rút lõm lồng ngực rất mạnh, lồng ngực biến dạng khi thở, kèm tiếng thở rít hoặc khò khè nghe rõ.
Trẻ có rối loạn ý thức như lờ đờ, li bì, khó đánh thức hoặc co giật do thiếu oxy não.
Trẻ bỏ bú hoặc không thể uống được vì quá mệt, không phối hợp được động tác bú và nuốt.

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu suy hô hấp ở trẻ em là điều rất quan trọng đối với cha mẹ. Khi thấy trẻ có biểu hiện như thở nhanh, rút lõm lồng ngực hoặc tím tái, cần giữ bình tĩnh và nhanh chóng đưa trẻ đi cấp cứu hoặc tìm sự hỗ trợ y tế ngay. Sự chủ động và hiểu biết đúng sẽ giúp cha mẹ bảo vệ con kịp thời trước những nguy hiểm.

Nguồn tài liệu tham khảo: Healthychildren, URMC, NCBI, Nationwidechildrens