Tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em

Thuốc kháng sinh mang lại nhiều lợi ích trong điều trị nhiễm khuẩn, nhưng nếu sử dụng không đúng cách ở trẻ nhỏ có thể gây ra nhiều hệ lụy khó lường. Tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em không chỉ dừng lại ở rối loạn tiêu hóa, dị ứng mà còn ảnh hưởng đến hệ miễn dịch và làm gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh về lâu dài, khiến việc điều trị sau này trở nên khó khăn hơn.

1. Khi nào trẻ cần dùng kháng sinh?

Kháng sinh chỉ cần dùng cho trẻ khi có nhiễm trùng do vi khuẩn và phải dựa trên chỉ định của bác sĩ. Cụ thể, trẻ cần dùng kháng sinh trong những trường hợp sau:

Trẻ đã được chẩn đoán nhiễm trùng do vi khuẩn, thông qua thăm khám lâm sàng, kèm theo xét nghiệm khi cần thiết.
Nhiễm trùng có nguy cơ trở nặng hoặc gây biến chứng, đặc biệt ở trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, trẻ có bệnh nền hoặc sức đề kháng yếu.
Triệu chứng kéo dài, không thuyên giảm hoặc nặng dần theo thời gian, cho thấy cơ thể không thể tự kiểm soát tình trạng nhiễm trùng.

Ngược lại, kháng sinh không có tác dụng với bệnh do virus như cảm cúm, cảm lạnh hay sốt siêu vi, vì vậy không nên tự ý dùng cho trẻ khi chưa có chỉ định y tế.

2. Tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em

Nếu con bạn đã từng dùng kháng sinh khi thì bạn nhất định nên tìm hiểu về tác hại của kháng sinh với trẻ nhỏ. Nhiều nghiên cứu khoa học gần đây cho thấy việc cho trẻ dùng kháng sinh, nhất là khi dùng sai cách hoặc quá lạm dụng, có thể tiềm ẩn không ít rủi ro cho sức khỏe lâu dài của trẻ.

Mặc dù các chuyên gia đã cảnh báo vấn đề này từ rất lâu, nhưng trên thực tế, kháng sinh vẫn đang được kê đơn quá nhiều tại các phòng khám nhi, khoa cấp cứu và nhiều cơ sở y tế khác. Đáng lo ngại hơn, trẻ tiếp xúc với kháng sinh từ sớm được xem là một trong những yếu tố quan trọng có thể làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn như tự kỷ, tăng động giảm chú ý (ADHD), lo âu, bệnh tự miễn và nhiều bệnh mạn tính ngày càng phổ biến ở trẻ em hiện nay. Dưới đây là những tác hại của kháng sinh đối với trẻ nhỏ và những hệ lụy có thể xảy ra khi lạm dụng thuốc:

2.1. Tăng nguy cơ rối loạn tự miễn

Kháng sinh có thể làm mất cân bằng mối liên hệ tinh vi giữa hệ miễn dịch và hệ vi sinh đường ruột. Khi hệ vi sinh bị xáo trộn, trẻ có nguy cơ cao hơn mắc các bệnh như hen suyễn, dị ứng, thậm chí là béo phì.

2.2. Gia tăng nguy cơ rối loạn phát triển thần kinh

Ít người biết rằng ruột và não có mối liên hệ hai chiều rất chặt chẽ. Tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em có thể làm gián đoạn trục ruột – não, ảnh hưởng đến quá trình sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng cho nhận thức, hành vi và điều hòa cảm xúc. Điều này được cho là có liên quan đến nguy cơ tăng các rối loạn như ADHD và tự kỷ.

2.3. Rối loạn hệ vi sinh đường ruột

Hệ vi sinh đường ruột là một hệ sinh thái phức tạp, đóng vai trò then chốt đối với sức khỏe tiêu hóa và miễn dịch của trẻ. Kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn làm mất đi các vi khuẩn có lợi, dẫn đến mất cân bằng hệ vi sinh. Hệ quả có thể là tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa và trong một số trường hợp nghiêm trọng, gây viêm đại tràng nặng.

2.4. Nguy cơ phản ứng dị ứng

Mặc dù không phổ biến, dị ứng kháng sinh vẫn có thể xảy ra và là một tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em, với mức độ từ nhẹ như phát ban, ngứa da cho đến các phản ứng nguy hiểm đe dọa tính mạng như sốc phản vệ. Do đó, phụ huynh cần thông báo cho bác sĩ về bất kỳ tiền sử dị ứng thuốc nào của trẻ.

2.5. Ảnh hưởng đến răng

Một số kháng sinh như nhóm tetracycline từng được ghi nhận có liên quan đến tình trạng đổi màu răng khi dùng cho trẻ nhỏ. Ngoài ra, nghiên cứu cũng cho thấy trẻ dùng amoxicillin ở giai đoạn rất sớm có thể có nguy cơ cao hơn bị ố răng về sau, dù cơ chế vẫn đang tiếp tục được làm rõ.

2.6. Kháng kháng sinh và nhiễm trùng thứ phát

Một trong những hậu quả nghiêm trọng nhất của việc lạm dụng kháng sinh là sự xuất hiện của vi khuẩn kháng thuốc – hay còn gọi là “siêu vi khuẩn”. Khi vi khuẩn trở nên kháng kháng sinh, việc điều trị nhiễm trùng sẽ khó khăn hơn, kéo theo thời gian nằm viện dài hơn, chi phí y tế tăng cao và nguy cơ tử vong lớn hơn. Bên cạnh đó, việc dùng kháng sinh không hợp lý còn có thể tạo điều kiện cho các nhiễm trùng thứ phát phát triển.

2.7. Một số tác dụng phụ nghiêm trọng có thể gặp

Kháng sinh dù cần thiết trong nhiều trường hợp, tuy nhiên nó vẫn có thể gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng như:

Sốc phản vệ;
Hội chứng Stevens–Johnson và hoại tử biểu bì nhiễm độc;
Đau nhức cơ toàn thân;
Nhiễm Clostridioides difficile gây tiêu chảy;
Hội chứng “người đỏ” khi dùng vancomycin;
Độc tính trên tai, ảnh hưởng thính lực;
Viêm thực quản do thuốc;
Nhạy cảm với ánh sáng;
Lupus ban đỏ do thuốc (liên quan đến một số kháng sinh nhất định).

3. Làm gì để hạn chế tác hại của kháng sinh với trẻ?

Để hạn chế các tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em, chỉ nên sử dụng khi thật sự cần thiết và có chỉ định của bác sĩ. Việc dùng kháng sinh không đúng hoặc không cần thiết không chỉ làm tăng nguy cơ gặp tác dụng phụ ở trẻ mà còn góp phần thúc đẩy tình trạng kháng kháng sinh – tức là vi khuẩn dần thích nghi và không còn đáp ứng với thuốc, khiến việc điều trị sau này trở nên khó khăn hơn.

Phụ huynh có thể giúp giảm nguy cơ gặp phải tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em bằng cách:

Bổ sung men vi sinh phù hợp để hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột, từ đó giúp giảm nguy cơ tiêu chảy liên quan đến kháng sinh.
Bảo vệ trẻ khỏi ánh nắng mặt trời nếu loại kháng sinh đang dùng làm tăng nhạy cảm ánh sáng, bằng cách thoa kem chống nắng và hạn chế ra ngoài vào thời điểm nắng gắt.
Cho trẻ dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian và đủ liệu trình theo hướng dẫn của bác sĩ, tuyệt đối không tự ý ngưng hoặc thay đổi liều.
Thông báo đầy đủ cho bác sĩ nhi khoa về tất cả các loại thuốc trẻ đang sử dụng, bao gồm thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng hoặc các bài thuốc dân gian.
Bảo quản thuốc kháng sinh đúng cách, tránh nhiệt độ và độ ẩm không phù hợp để đảm bảo hiệu quả của thuốc.
Tuân thủ hướng dẫn uống thuốc cùng thức ăn hay lúc đói, vì điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu và mức độ kích ứng đường tiêu hóa.

Việc sử dụng kháng sinh đúng chỉ định và đúng cách không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe của trẻ mà còn góp phần hạn chế nguy cơ kháng thuốc trong cộng đồng.

Tóm lại, kháng sinh chỉ nên dùng cho trẻ khi thật sự cần thiết và có chỉ định y tế rõ ràng. Việc lạm dụng hoặc dùng không đúng cách có thể gây nhiều tác hại lâu dài và làm gia tăng tình trạng kháng thuốc. Hiểu đúng tác hại của thuốc kháng sinh đối với trẻ em và sử dụng kháng sinh hợp lý là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của trẻ và hiệu quả điều trị trong tương lai.