Có nên dùng thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi?

Thuốc kháng histamin thường được dùng để giảm triệu chứng dị ứng, nhưng với trẻ em dưới 2 tuổi, việc sử dụng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Vậy có nên dùng thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi hay không, và trong trường hợp nào cần đặc biệt thận trọng?

1. Có nên dùng thuốc kháng histamin cho trẻ dưới 2 tuổi không? Vì sao?

Câu trả lời ngắn gọn là: Không nên tự ý sử dụng. Cha mẹ tuyệt đối không tự mua hoặc cho trẻ dùng thuốc kháng histamin, đặc biệt là các thuốc ho, cảm cúm có chứa hoạt chất này, nếu không có chỉ định trực tiếp từ bác sĩ.

Theo Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) việc sử dụng các thuốc chứa thành phần kháng histamin tự do cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn là lợi ích. Cụ thể:

Nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng: Cơ thể trẻ dưới 2 tuổi chuyển hóa thuốc rất khác so với người lớn. Thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi có thể gây ra các phản ứng nguy hiểm như nhịp tim nhanh, co giật và ức chế hô hấp dẫn đến tử vong.
Hiệu quả không rõ ràng: Các nghiên cứu cho thấy thuốc kháng histamin (thường có trong thuốc trị ho/sổ mũi đa triệu chứng) có rất ít hoặc không có hiệu quả trong việc giảm triệu chứng cảm lạnh thông thường ở trẻ nhỏ.
Tác dụng nghịch lý: Thay vì gây buồn ngủ như ở người lớn, một số thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi thế hệ 1 (như Chlorpheniramine, Diphenhydramine) có thể gây kích động, quấy khóc, khó ngủ và co giật ở trẻ.
Nguy cơ tử vong: Các thuốc kháng histamin gây buồn ngủ mạnh (an thần) có liên quan đến một số trường hợp ngừng thở khi ngủ ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.

Cẩn trọng khi dùng thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi

2. Trường hợp bác sĩ cân nhắc dùng kháng histamin cho trẻ dưới 2 tuổi

Mặc dù có khuyến cáo hạn chế, nhưng trong thực hành lâm sàng, vẫn có những tình huống y khoa cụ thể mà bác sĩ chuyên khoa Nhi hoặc Dị ứng miễn dịch sẽ kê đơn kháng histamin cho trẻ dưới 2 tuổi. Tuy nhiên, điều này phải được giám sát chặt chẽ với liều lượng tính theo cân nặng.

Các trường hợp cân nhắc dùng thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi đó là:

Mề đay cấp tính và mãn tính: Đây là chỉ định phổ biến nhất. Các loại thuốc thế hệ 2 như Cetirizine hay Desloratadine (dạng siro) đã được chấp thuận cho trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên để điều trị mề đay vô căn mãn tính.
Viêm mũi dị ứng quanh năm: Đối với trẻ có tiền sử cơ địa dị ứng mạnh và được chẩn đoán xác định, bác sĩ có thể kê thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 1 tuổi (trên 6 tháng) để kiểm soát triệu chứng hắt hơi, sổ mũi do dị ứng (không phải do cảm lạnh virus).
Viêm da cơ địa (Chàm/Eczema): Mặc dù kháng histamin không chữa được chàm, nhưng trong các đợt bùng phát gây ngứa dữ dội khiến trẻ mất ngủ, bác sĩ có thể kê kháng histamin cho trẻ dưới 1 tuổi loại thế hệ 1 trong thời gian ngắn để giúp trẻ ngủ được, từ đó hạn chế phản xạ gãi gây tổn thương da.
Phản ứng dị ứng cấp (Dị ứng thức ăn, côn trùng đốt): Dùng để giảm sưng, ngứa nhẹ. Lưu ý: Kháng histamin không điều trị được sốc phản vệ (phải dùng Adrenaline/Epinephrine).

Lưu ý quan trọng về loại thuốc: Các bác sĩ thường ưu tiên nhóm kháng histamin thế hệ 2 (như Desloratadine, Cetirizine, Fexofenadine) cho trẻ nhỏ vì tính an toàn cao hơn, ít tác dụng phụ lên hệ thần kinh trung ương hơn so với thế hệ 1.

3. Các dấu hiệu nguy hiểm nếu trẻ dùng thuốc kháng histamin

Việc dùng sai liều hoặc cơ thể trẻ quá nhạy cảm với thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi có thể dẫn đến ngộ độc kháng histamin. Cha mẹ cần nhận biết ngay các dấu hiệu nguy hiểm sau để đưa trẻ đi cấp cứu kịp thời:

Kích thích thần kinh trung ương: Trẻ không ngủ mà trở nên cực kỳ bứt rứt, kích động, la hét không ngừng, run rẩy, ảo giác hoặc co giật. Đây là dấu hiệu đặc trưng khi ngộ độc thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi nhóm thế hệ 1.
Ức chế hô hấp: Trẻ thở yếu, thở chậm, tím tái hoặc ngủ li bì khó đánh thức.
Tim mạch: Nhịp tim nhanh bất thường (tachycardia), hồi hộp, hoặc rối loạn nhịp tim
Dấu hiệu kháng Cholinergic: Da đỏ bừng, nóng nhưng khô (không đổ mồ hôi); đồng tử giãn to, nhìn mờ; miệng khô khốc; bí tiểu (tã khô trong thời gian dài).

Đặc biệt lưu ý với thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 1 tuổi, khoảng cách giữa liều điều trị và liều độc rất hẹp. Chỉ cần một lượng nhỏ quá liều cũng có thể gây nguy hiểm tính mạng.

4. Nên làm gì khi trẻ dưới 2 tuổi có triệu chứng nghi ngờ dị ứng?

Bước 1: Loại bỏ tác nhân gây dị ứng

Nếu trẻ bị nổi mề đay hoặc ngứa sau khi ăn thực phẩm lạ, tiếp xúc lông thú, phấn hoa… hãy ngừng ngay việc tiếp xúc và làm sạch vùng da (nếu là tiếp xúc ngoài da).

Bước 2: Sử dụng các biện pháp hỗ trợ không dùng thuốc

Với triệu chứng hô hấp (ngạt mũi, sổ mũi): Dùng nước muối sinh lý nhỏ mũi, dụng cụ hút mũi nhẹ nhàng và máy tạo độ ẩm phun sương mát. Các biện pháp này an toàn hơn nhiều so với việc dùng kháng histamin cho trẻ dưới 1 tuổi để trị sổ mũi.
Với triệu chứng ngứa da: Dùng kem dưỡng ẩm dịu nhẹ, chườm mát vùng da bị ngứa. Tránh tắm nước quá nóng.

Bước 3: Theo dõi sát sao và ghi chép

Quan sát kỹ các biểu hiện: Ban da lan rộng không? Trẻ có khó thở, khò khè hay sưng môi/mắt không? Ghi lại thời điểm xuất hiện để báo với bác sĩ.

Bước 4: Thăm khám bác sĩ chuyên khoa

Nếu triệu chứng không giảm hoặc trẻ quấy khóc nhiều, hãy đưa trẻ đi khám. Bác sĩ sẽ là người quyết định có kê thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi hay không.

Nếu bác sĩ có chỉ định, cha mẹ cần hỏi rõ liều dùng chính xác theo ml, tuyệt đối không ước lượng bằng muỗng cà phê. Trường hợp trẻ dưới 1 tuổi được kê thuốc kháng histamin, cần hiểu rõ đó là thuốc thế hệ mới hay thế hệ cũ và nắm được các dấu hiệu bất thường phải theo dõi. Tuyệt đối không dùng đơn thuốc của trẻ lớn cho trẻ nhỏ và không tự ý tăng liều khi thấy trẻ chưa cải thiện.

Tóm lại, việc sử dụng thuốc kháng histamin cho trẻ em dưới 2 tuổi, đặc biệt là nhóm trẻ em dưới 1 tuổi, cần được cân nhắc rất kỹ lưỡng và chỉ thực hiện dưới sự chỉ định, giám sát chặt chẽ của bác sĩ nhi khoa. Không nên tự ý cho trẻ dùng kháng histamin cho trẻ dưới 2 tuổi, vì thuốc có thể gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng, thậm chí ảnh hưởng đến sự phát triển thần kinh của trẻ.

Nguồn thông tin tham khảo: CDC