Suy giáp do suy tuyến yên

Suy giáp do suy tuyến yên ít gặp nhưng dễ bị bỏ sót vì triệu chứng không điển hình và xét nghiệm TSH không phản ánh đúng tình trạng bệnh. Việc nhận biết sớm, chẩn đoán đúng và điều trị phù hợp sẽ giúp kiểm soát bệnh, phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.

1. Suy giáp do suy tuyến yên là gì? Có gì khác với suy giáp nguyên phát

Suy giáp do suy tuyến yên (suy giáp thứ phát) là tình trạng tuyến yên hoạt động kém, không tiết đủ hormone kích thích tuyến giáp (TSH), từ đó khiến tuyến giáp không được kích thích đầy đủ để sản xuất hormone T3 và T4. Trong khi đó, suy giáp nguyên phát là tình trạng rối loạn xuất phát trực tiếp từ tuyến giáp, khiến cơ quan này không sản xuất đủ hormone tuyến giáp. Khi đó, tuyến yên sẽ tăng tiết hormone kích thích tuyến giáp (TSH) để bù trừ.

Như vậy, điểm khác biệt cốt lõi giữa hai tình trạng này nằm ở vị trí tổn thương: suy giáp nguyên phát bắt nguồn từ tuyến giáp, còn suy giáp do suy tuyến yên lại do tuyến yên không tiết đủ TSH, dẫn đến giảm hormone tuyến giáp một cách gián tiếp.

2. Cơ chế bệnh sinh là gì?

Suy giáp nguyên phát là tình trạng rối loạn xảy ra ngay tại tuyến giáp, làm cơ quan này không tạo ra đủ hormone tuyến giáp cần thiết cho cơ thể. Cơ chế bệnh sinh gây suy giáp do suy tuyến yên chủ yếu liên quan đến rối loạn trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến giáp, trong đó tuyến yên không đảm nhiệm được vai trò điều hòa trung tâm. Cụ thể:

Bình thường, vùng dưới đồi tiết TRH kích thích tuyến yên sản xuất TSH, và TSH lại kích thích tuyến giáp tổng hợp hormone T3, T4.
Khi tuyến yên bị tổn thương hoặc suy chức năng, khả năng tiết TSH bị giảm hoặc không phù hợp với nhu cầu của cơ thể.
Do thiếu TSH, tuyến giáp không được kích thích đầy đủ, dẫn đến giảm sản xuất T3 và T4, dù bản thân tuyến giáp có thể vẫn bình thường về cấu trúc.

Các tổn thương tuyến yên gây ra cơ chế này có thể bao gồm:

U tuyến yên chèn ép mô tuyến yên lành, làm giảm số lượng tế bào tiết TSH.
Tổn thương mạch máu, hoại tử tuyến yên (ví dụ hội chứng Sheehan).
Viêm tuyến yên tự miễn, xạ trị, phẫu thuật vùng yên, chấn thương sọ não.
Rối loạn điều hòa từ vùng dưới đồi (giảm TRH) cũng có thể làm tuyến yên tiết TSH không đầy đủ về mặt sinh học.

Hậu quả cuối cùng của chuỗi rối loạn này là nồng độ hormone tuyến giáp giảm, trong khi TSH không tăng bù như trong suy giáp nguyên phát. Đây chính là đặc điểm sinh bệnh học quan trọng giúp phân biệt suy giáp do suy tuyến yên với suy giáp xuất phát từ tuyến giáp.

3. Triệu chứng suy giáp do suy tuyến yên

Triệu chứng suy giáp do suy tuyến yên thường kín đáo, dễ bỏ sót và hay đi kèm rối loạn các hormone khác của tuyến yên. Biểu hiện không rầm rộ như suy giáp nguyên phát và thường không có bướu giáp. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng như:

Mệt mỏi kéo dài, giảm năng lượng
Sợ lạnh, tăng cân nhẹ
Da khô, tóc khô dễ rụng
Táo bón, nhịp tim chậm
Chậm chạp trong vận động và suy nghĩ
Rối loạn kinh nguyệt, giảm ham muốn tình dục
Đau đầu, giảm thị lực (khi có u tuyến yên)
Ở trẻ sơ sinh, suy giáp tại tuyến yên có thể biểu hiện bằng bú kém, lờ đờ, vàng da, giảm trương lực cơ, da khô, thóp rộng, bụng chướng, thoát vị rốn và chậm tăng cân.

4. Chẩn đoán suy giáp do suy tuyến yên

Cách chẩn đoán suy giáp do suy tuyến yên chủ yếu dựa vào xét nghiệm hormone kết hợp đánh giá chức năng tuyến yên và hình ảnh học, do biểu hiện lâm sàng thường không đặc hiệu. Quá trình chẩn đoán bao gồm:

Xét nghiệm hormone: Kết quả thường cho thấy FT4 giảm, trong khi TSH ở mức bình thường hoặc chỉ tăng nhẹ, không tương xứng với mức giảm FT4.
Đánh giá các hormone tuyến yên khác: Nhằm phát hiện suy đa tuyến yên đi kèm.
Chẩn đoán phân biệt: Loại trừ các nguyên nhân khác gây rối loạn TSH như bệnh lý ngoài tuyến giáp, tình trạng kháng TSH hoặc tác dụng của một số thuốc ảnh hưởng đến sự bài tiết TSH.
Chụp cộng hưởng từ (MRI) vùng tuyến yên – dưới đồi: Giúp xác định các tổn thương cấu trúc như u tuyến yên hoặc bệnh lý vùng dưới đồi.

5. Điều trị suy giáp do suy tuyến yên

Mục tiêu điều trị suy giáp do suy tuyến yên là bổ sung hormone tuyến giáp bị thiếu để đưa chức năng tuyến giáp trở về mức bình thường và phòng ngừa biến chứng. Việc điều trị thường mang tính lâu dài và cần được theo dõi chặt chẽ. Các nguyên tắc và biện pháp điều trị bao gồm:

Điều trị hormone thay thế: Levothyroxine là thuốc được sử dụng phổ biến nhất, với nguyên tắc dùng liều thấp nhất nhưng vẫn đạt hiệu quả. Người bệnh thường phải duy trì điều trị lâu dài, thậm chí suốt đời, kể cả khi triệu chứng đã cải thiện.
Theo dõi tác dụng phụ: Trong quá trình dùng thuốc, nếu xuất hiện các dấu hiệu gợi ý cường giáp như bồn chồn, sụt cân nhanh hoặc ra nhiều mồ hôi, người bệnh cần báo cho bác sĩ để điều chỉnh liều.
Điều chỉnh lối sống: Chế độ ăn giàu chất xơ, kiểm soát năng lượng kết hợp với vận động thể lực mức độ vừa giúp cải thiện táo bón và kiểm soát cân nặng.
Xử trí các rối loạn nội tiết đi kèm: Ở những trường hợp có suy tuyến thượng thận, cần điều trị thay thế steroid trước khi dùng hormone tuyến giáp nhằm tránh biến chứng nguy hiểm.
Can thiệp nguyên nhân: Nếu suy giáp thứ phát do u tuyến yên, phẫu thuật có thể được chỉ định, tuy nhiên đa số người bệnh vẫn cần tiếp tục điều trị hormone tuyến giáp sau mổ.
Xử trí trường hợp nặng: Với những tình trạng nghiêm trọng như hôn mê do suy giáp, cần điều trị hormone tuyến giáp đường tĩnh mạch kết hợp steroid, cùng các biện pháp hỗ trợ như thở oxy, hỗ trợ hô hấp, bù dịch và chăm sóc tích cực.

6. Suy giáp do suy tuyến yên có nguy hiểm không?

Có. Suy giáp do suy tuyến yên nguy hiểm nếu không được điều trị đúng và kịp thời, nhưng tiên lượng nhìn chung tốt khi người bệnh được phát hiện sớm và tuân thủ điều trị lâu dài.

Những rủi ro và biến chứng cần lưu ý gồm:

Bệnh có thể tái phát và nặng dần nếu ngừng thuốc, dù triệu chứng đã cải thiện.
Trường hợp nặng nhất là hôn mê phù niêm, hiếm gặp nhưng có nguy cơ tử vong, thường khởi phát khi có nhiễm trùng, bệnh nặng, nhiễm lạnh hoặc dùng một số thuốc.
Hôn mê phù niêm có thể biểu hiện bằng giảm ý thức, thở chậm, tụt huyết áp, hạ đường huyết và hạ thân nhiệt.
Các biến chứng khác có thể gặp gồm: bệnh tim mạch, vô sinh, sảy thai ở phụ nữ mang thai.
Đặc biệt nguy hiểm là cơn suy thượng thận cấp nếu dùng hormone tuyến giáp trước khi điều trị steroid ở bệnh nhân có suy tuyến thượng thận kèm theo.

Tóm lại, suy giáp do suy tuyến yên là bệnh lý cần điều trị thay thế hormone tuyến giáp lâu dài và theo dõi đúng cách dựa trên nồng độ FT4. Nếu được phát hiện sớm và tuân thủ điều trị, người bệnh hoàn toàn có thể sống khỏe mạnh và ổn định. Ngược lại, chẩn đoán muộn, điều trị sai hoặc tự ý ngừng thuốc có thể dẫn đến biến chứng nặng, thậm chí đe dọa tính mạng.