Rối loạn chuyển hóa kali là bệnh gì?

Rối loạn chuyển hóa kali là tình trạng nồng độ kali trong máu tăng hoặc giảm bất thường, làm ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thần kinh, cơ và đặc biệt là cơ tim. Việc nhận biết sớm rối loạn này có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và điều trị, vì nếu không được kiểm soát kịp thời có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm.

1. Vai trò của kali trong cơ thể

Kali là cation nội bào dồi dào nhất trong cơ thể. Khoảng 98% kali nằm trong tế bào và chỉ khoảng 2% tồn tại ở dịch ngoại bào. Kali giúp duy trì áp lực thẩm thấu nội bào, giữ ổn định điện thế màng tế bào thông qua sự chênh lệch nồng độ giữa dịch nội bào và ngoại bào.

Nhờ đó, kali có vai trò quan trọng trong dẫn truyền xung thần kinh, hoạt động và co cơ (bao gồm cơ tim), duy trì chức năng bình thường của tế bào. Vì vậy, thay đổi nhỏ về nồng độ kali trong máu cũng có thể gây yếu cơ hoặc rối loạn nhịp tim.

2. Rối loạn chuyển hóa kali là gì? Tác động của nó với sức khỏe?

Rối loạn chuyển hóa kali là tình trạng nồng độ kali trong máu tăng quá cao hoặc giảm quá thấp do sự mất cân bằng giữa quá trình phân bố kali trong tế bào và quá trình thải trừ kali khỏi cơ thể. Cân bằng kali bình thường được điều hòa chủ yếu bởi thận, cùng với sự phân bố kali giữa trong và ngoài tế bào dưới tác động của insulin và catecholamine. Khi các cơ chế này bị ảnh hưởng bởi bệnh lý hoặc thuốc, rối loạn chuyển hóa kali trong cơ thể có thể xảy ra, tác động lớn đối với sức khỏe như:

• Yếu cơ: do sự thay đổi nồng độ kali làm ảnh hưởng đến hoạt động của tế bào cơ.
• Rối loạn nhịp tim: tăng hoặc giảm kali máu đều có thể làm rối loạn dẫn truyền điện của tim.
• Ảnh hưởng đến chức năng tế bào: do kali liên quan đến điện thế màng và hoạt động thần kinh – cơ.
• Thiếu hụt kali trong cơ thể: khi kali huyết thanh giảm khoảng 1 mEq/L có thể tương ứng với thiếu hụt tổng lượng kali khoảng 200 – 400 mEq.

3. Các dạng rối loạn chuyển hóa kali

Các dạng rối loạn chuyển hóa kali chủ yếu gồm hai tình trạng là hạ kali máu và tăng kali máu, được phân loại dựa trên nồng độ kali trong huyết thanh.

3.1. Hạ kali máu (Hypokalemia)

Đây là tình trạng nồng độ kali trong máu thấp hơn bình thường. Hạ kali máu được chia thành các mức độ:

• Hạ kali máu nhẹ: 3 – 3,5 mmol/L
• Hạ kali máu trung bình: 2,5 – 3,0 mmol/L
• Hạ kali máu nặng: < 2,5 mmol/L

3.2. Tăng kali máu (Hyperkalemia)

Tăng kali máu là tình trạng nồng độ kali trong máu cao hơn mức bình thường. Tăng kali máu cũng được chia theo mức độ:

• Tăng kali máu nhẹ: > 5,5 – 6,0 mmol/L
• Tăng kali máu trung bình: 6,0 – 6,5 mmol/L
• Tăng kali máu nặng: > 6,5 mmol/L

Cả hạ kali máu và tăng kali máu đều có thể gây rối loạn chức năng thần kinh – cơ và tim mạch, vì vậy cần được phát hiện và xử trí kịp thời.

4. Nguyên nhân rối loạn chuyển hóa kali

Nguyên nhân rối loạn chuyển hóa kali thường liên quan đến sự thay đổi trong phân bố kali giữa trong và ngoài tế bào, lượng kali đưa vào cơ thể hoặc quá trình thải trừ kali qua thận cũng như các cơ quan khác. Các nguyên nhân có thể khác nhau tùy theo hạ kali máu hoặc tăng kali máu.

Nguyên nhân gây hạ kali máu:

• Mất kali qua đường tiêu hóa: tiêu chảy, nôn nhiều, dùng thuốc nhuận tràng quá mức, hút dịch dạ dày, rò ruột hoặc rò mật.
• Mất kali qua da: đổ mồ hôi nhiều vượt quá khả năng bù của cơ thể.
• Mất kali qua đường tiết niệu: dùng thuốc lợi tiểu, một số kháng sinh, cường aldosterone, hội chứng Fanconi, hội chứng Bartter hoặc dùng nhiều corticoid.

• Lượng kali đưa vào không đủ: ăn uống kém, ăn kiêng, suy kiệt hoặc chế độ dinh dưỡng sau phẫu thuật không phù hợp.
• Kali di chuyển vào trong tế bào: có thể xảy ra khi kiềm máu hoặc khi sử dụng glucose kèm insulin.

Nguyên nhân gây tăng kali máu:

• Giảm bài tiết kali qua thận: suy thận cấp hoặc mạn, hội chứng Addison, giảm renin – aldosterone, bệnh thận tắc nghẽn hoặc dùng thuốc lợi tiểu giữ kali.
• Kali di chuyển từ trong tế bào ra ngoài: xảy ra trong toan máu, thiếu insulin hoặc quá liều thuốc nhóm digitalis.
• Tăng lượng kali đưa vào cơ thể: ăn nhiều thực phẩm giàu kali, uống viên bổ sung kali, truyền kali hoặc truyền máu.
• Giải phóng kali từ mô bị tổn thương: tan máu, tiêu cơ vân, chấn thương nặng, phẫu thuật lớn hoặc xuất huyết tiêu hóa.
• Tăng kali máu giả: do tan máu trong mẫu xét nghiệm, tăng tiểu cầu hoặc bạch cầu, hoặc garo mạch quá lâu khi lấy máu.

Ngoài ra, một số yếu tố như nồng độ insulin, hoạt động beta-adrenergic và tình trạng kiềm – toan của cơ thể cũng có thể làm kali di chuyển vào hoặc ra khỏi tế bào, từ đó góp phần gây rối loạn kali máu.

5. Dấu hiệu nhận biết rối loạn kali 

Dấu hiệu rối loạn chuyển hóa kali có thể xuất hiện ở hệ thần kinh – cơ và tim mạch. Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Yếu cơ, mệt mỏi hoặc liệt cơ, có thể kèm dị cảm
• Giảm hoặc mất phản xạ gân xương
• Rối loạn nhịp tim, nhịp tim chậm hoặc bất thường
• Tụt huyết áp tư thế trong một số trường hợp
• Rối loạn tiêu hóa như táo bón, liệt ruột, nôn hoặc tiêu chảy
• Thay đổi điện tim như sóng T bất thường, xuất hiện sóng U, PR kéo dài hoặc QRS giãn rộng
• Giảm khả năng dung nạp glucose
• Tăng nhạy cảm với thuốc digitalis
• Trường hợp nặng có thể gây ngừng tim hoặc trụy tim mạch.

Các dấu hiệu này có thể xảy ra khi kali máu tăng hoặc giảm, vì cả hai tình trạng đều ảnh hưởng đến dẫn truyền thần kinh và hoạt động của cơ, đặc biệt là cơ tim.

6. Chẩn đoán và điều trị như thế nào?

Chẩn đoán và điều trị rối loạn chuyển hóa kali phụ thuộc vào việc xác định tình trạng tăng kali máu hoặc hạ kali máu thông qua xét nghiệm và đánh giá triệu chứng lâm sàng.

6.1. Chẩn đoán rối loạn chuyển hóa kali

Chẩn đoán rối loạn chuyển hóa kali dựa vào xét nghiệm và các biểu hiện lâm sàng:

• Xét nghiệm kali máu:
  • Kali máu > 5,5 mEq/L: tăng kali máu.
  • Kali máu < 3,5 mEq/L: hạ kali máu.
• Điện tâm đồ (ECG): giúp phát hiện các thay đổi do rối loạn kali như sóng T bất thường, PR kéo dài hoặc QRS giãn rộng.
• Xét nghiệm tìm nguyên nhân: có thể bao gồm creatinin máu, BUN, CPK máu, myoglobin nước tiểu hoặc xét nghiệm kali nước tiểu.
• Loại trừ tăng kali máu giả: có thể xảy ra do tan máu, tăng bạch cầu hoặc tiểu cầu trong mẫu máu.

6.2. Điều trị rối loạn kali

Mục tiêu điều trị là đưa nồng độ kali về mức bình thường và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.

Điều trị tăng kali máu:

• Dùng calci gluconate hoặc calci clorid để giảm kích thích màng tế bào.
• Insulin kết hợp glucose giúp đưa kali từ máu vào trong tế bào.
• Natri bicarbonat khi tăng kali máu kèm toan máu.
• Tăng thải kali bằng truyền dịch, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc trao đổi ion trong ruột.
• Lọc máu (chạy thận nhân tạo) trong trường hợp suy thận hoặc tăng kali máu nặng không đáp ứng điều trị.

Điều trị hạ kali máu:

• Bổ sung kali qua đường uống hoặc truyền tĩnh mạch tùy mức độ.
• Truyền kali tĩnh mạch khi kali máu rất thấp hoặc bệnh nhân không uống được.
• Điều trị nguyên nhân gây mất kali và giảm thải kali nếu cần.

Trong quá trình điều trị rối loạn chuyển hóa kali trong cơ thể, cần theo dõi nồng độ kali, chức năng thận, điện tâm đồ và chế độ ăn uống để đảm bảo an toàn, hạn chế biến chứng.

Rối loạn chuyển hóa kali bao gồm hạ kali máu và tăng kali máu, cả 2 đều có thể ảnh hưởng đến chức năng thần kinh – cơ và đặc biệt là hoạt động của tim. Vì vậy, việc phát hiện sớm thông qua xét nghiệm kali máu và điều trị đúng nguyên nhân có vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh, hạn chế biến chứng nguy hiểm. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ như yếu cơ, mệt mỏi bất thường, rối loạn nhịp tim hoặc tê bì tay chân, người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và kiểm tra kịp thời.