Phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn

Phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn đóng vai trò then chốt trong việc giúp người bệnh kiểm soát triệu chứng, duy trì cuộc sống ổn định và phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm như cơn suy thượng thận cấp. Việc tuân thủ đúng phác đồ không chỉ bao gồm sử dụng thuốc thay thế hormone lâu dài mà còn cần điều chỉnh liều phù hợp với từng giai đoạn, tình trạng sức khỏe và các yếu tố stress trong cuộc sống hằng ngày.

1. Suy tuyến thượng thận mạn là tình trạng gì?

Suy tuyến thượng thận mạn là tình trạng cơ thể không sản xuất đủ các hormone quan trọng do tuyến thượng thận tiết ra, chủ yếu là glucocorticoid, mineralocorticoid hoặc thiếu cả hai. Nguyên nhân thường gặp nhất là do vỏ tuyến thượng thận bị phá hủy, gây suy thượng thận nguyên phát.

Ngoài ra, bệnh còn có thể xảy ra khi tuyến yên giảm tiết hormone ACTH, làm lượng cortisol trong cơ thể suy giảm, được gọi là suy thượng thận thứ phát. Một dạng khác ít gặp hơn là suy thượng thận thứ ba, liên quan đến vùng dưới đồi, khi hormone CRH không được tiết đủ để kích thích tuyến yên sản xuất ACTH, từ đó dẫn đến thiếu cortisol.

Các biểu hiện của suy tuyến thượng thận khá đa dạng và dễ nhầm lẫn, bao gồm mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, da sạm màu, buồn nôn, tụt huyết áp, hạ đường huyết, đau bụng, rối loạn kinh nguyệt… Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể gây biến chứng nguy hiểm, thậm chí đe dọa tính mạng.

Về điều trị, suy tuyến thượng thận mạn không thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt. Người bệnh cần được bổ sung hormone đều đặn, thường là suốt đời, nhằm bù đắp lượng hormone mà tuyến thượng thận không còn khả năng sản xuất đủ cho nhu cầu của cơ thể.

2. Mục tiêu của phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn

Mục tiêu của phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn là bù đắp đầy đủ các hormone mà cơ thể đang thiếu hụt, từ đó giúp kiểm soát triệu chứng, cải thiện chất lượng sống và hạn chế tối đa nguy cơ biến chứng nguy hiểm.

Việc điều trị suy tuyến thượng thận mạn cần được xây dựng theo hướng cá nhân hóa, dựa trên nguyên nhân gây bệnh, mức độ suy tuyến cũng như tình trạng sức khỏe cụ thể của từng người bệnh, nhằm đảm bảo hiệu quả và an toàn lâu dài.

3. Nguyên tắc chung trong điều trị suy tuyến thượng thận mạn

Nguyên tắc chung trong điều trị suy tuyến thượng thận mạn là:

Bổ sung hormone thay thế suốt đời nhằm bù lại sự thiếu hụt của cơ thể. Trong đó, glucocorticoid như Hydrocortison là thuốc nền tảng và có thể phối hợp thêm mineralocorticoid như Fludrocortison khi cần thiết.
Liều thuốc cần được điều chỉnh tăng tạm thời trong các tình huống stress oxy hóa, nhiễm trùng hoặc trước – sau phẫu thuật.
Người bệnh tuyệt đối không được ngừng thuốc đột ngột, đồng thời phải tái khám định kỳ để theo dõi đáp ứng điều trị, điều chỉnh liều phù hợp và phát hiện sớm các biến chứng.
Bên cạnh dùng thuốc, việc chăm sóc toàn diện và duy trì lối sống lành mạnh cũng đóng vai trò quan trọng, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị lâu dài.

4. Phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn nguyên phát

Phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn nguyên phát chủ yếu dựa trên liệu pháp hormone thay thế nhằm bù đắp sự thiếu hụt cortisol và aldosterone.

Glucocorticoid

Hydrocortisone dạng viên 10mg thường được sử dụng với liều khoảng 0,5-1 mg/kg/ngày, tùy theo mức độ thiếu hụt hormone, giới tính và cân nặng của người bệnh. Tổng liều hằng ngày được chia theo nhịp sinh lý, uống 2/3 liều vào buổi sáng và 1/3 liều vào buổi chiều. Trong các tình huống stress như nhiễm trùng, chấn thương hoặc cần phẫu thuật, liều Hydrocortisone phải được tăng gấp 2-3 lần so với liều duy trì. Trường hợp người bệnh không uống được, có thể chuyển sang dùng thuốc đường tiêm.

Mineralocorticoid

9 alpha fluorohydrocortisone (Fludrocortisone, Florinef) dạng viên 50 µg, liều thường dùng 1-2 viên mỗi ngày, uống vào buổi sáng. Việc sử dụng liều cao kéo dài có thể gây tác dụng không mong muốn như phù, tăng huyết áp hoặc suy tim sung huyết, do đó cần theo dõi sát.

Khoảng 10-20% người bệnh khi được điều trị bằng glucocorticoid kết hợp với chế độ ăn đủ muối có thể cải thiện rõ tình trạng lâm sàng. Nhìn chung, phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn nguyên phát (bệnh Addison) là liệu pháp thay thế hormone suốt đời bằng Hydrocortisone để bù cortisol và Fludrocortisone để bù aldosterone, đi kèm chế độ ăn giàu muối và điều chỉnh liều thuốc linh hoạt khi có stress hoặc bệnh cấp tính. Người bệnh cần được giáo dục đầy đủ để luôn mang theo thuốc dự phòng và nhận biết sớm các dấu hiệu mất bù nhằm xử trí kịp thời.

5. Phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn thứ phát

Phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn thứ phát tập trung chủ yếu vào việc sử dụng glucocorticoid để thay thế hormone bị thiếu hụt. Trong giai đoạn cấp hoặc khi bệnh chưa ổn định, người bệnh thường được dùng Hydrocortisone sodium phosphate hoặc sodium succinate với liều 100 mg tiêm tĩnh mạch mỗi 6 giờ trong vòng 24 giờ cho đến khi tình trạng lâm sàng cải thiện. Khi bệnh ổn định hơn, liều có thể giảm xuống 50 mg mỗi 6 giờ trong 24 giờ, duy trì từ 4-5 ngày; Mineralocorticoid chỉ được bổ sung khi thực sự cần thiết. Trường hợp người bệnh xuất hiện biến chứng nặng, liều Hydrocortisone có thể tăng lên 200–400 mg trong 24 giờ.

Trong suốt quá trình điều trị, cần theo dõi chặt chẽ huyết áp, tình trạng mất nước, đường huyết và nồng độ natri máu, đồng thời xử trí các yếu tố nguy cơ nhằm hạn chế biến chứng. Khi chuyển sang điều trị duy trì:

Hydrocortisone thường được dùng với liều 15-20mg uống vào buổi sáng và 10mg vào khoảng 4-5 giờ chiều;
Fludrocortisone có thể được chỉ định với liều 0,05–0,1mg uống lúc 8 giờ sáng.

Người bệnh cần được theo dõi cân nặng, huyết áp, điện giải định kỳ, được tư vấn đầy đủ về bệnh và mang theo thẻ bệnh nhân. Liều Hydrocortisone phải được tăng tạm thời khi có stress, nhiễm trùng hoặc các tình huống đặc biệt.

Bên cạnh đó, việc điều trị các bệnh lý phối hợp, nâng cao thể trạng và bổ sung vitamin cần thiết cũng rất quan trọng. Người bệnh nên duy trì chế độ ăn và sinh hoạt hợp lý, ăn đủ đường và muối, luôn chuẩn bị sẵn thuốc Hydrocortisone dạng tiêm để dùng trong trường hợp khẩn cấp. Cần đặc biệt lưu ý các yếu tố có thể gây mất bù suy thượng thận như ngừng thuốc đột ngột, chế độ ăn ít muối, gắng sức quá mức, nôn ói, tiêu chảy, ra nhiều mồ hôi gây mất muối, nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật, cũng như việc sử dụng một số thuốc như lợi tiểu, thuốc an thần, thuốc cản quang hoặc trong thời kỳ mang thai.

6. Điều chỉnh phác đồ trong tình huống đặc biệt

Trong quá trình điều trị, phác đồ cần được điều chỉnh linh hoạt khi người bệnh rơi vào những tình huống đặc biệt. Khi mắc bệnh cấp kèm theo, nếu chỉ là bệnh nhẹ như viêm đường hô hấp trên, liều glucocorticoid (GC) nên được tăng gấp 2-3 lần so với liều duy trì. Trường hợp bệnh nặng, xuất hiện các triệu chứng như đau bụng, buồn nôn, tụt huyết áp hoặc rối loạn ý thức, cần sử dụng GC đường tiêm và nhanh chóng chuyển người bệnh đến cơ sở y tế để xử trí kịp thời.

Đối với phẫu thuật, liều Hydrocortisone được điều chỉnh tùy theo mức độ can thiệp. Với tiểu phẫu, có thể dùng Hydrocortisone 25mg trong ngày phẫu thuật. Trường hợp trung phẫu, Hydrocortisone được sử dụng với liều 50–75 mg/ngày, chia 2–3 lần trong ngày phẫu thuật và ngày hôm sau. Đối với đại phẫu, liều Hydrocortisone cần tăng lên 100–150 mg/ngày, chia làm 3 lần trong vòng 2–3 ngày, thường dùng 50 mg tiêm tĩnh mạch mỗi 8 giờ. Sau phẫu thuật, khi tình trạng ổn định, liều thuốc nên được giảm dần và trở về liều nền duy trì.

7. Cơn suy thượng thận cấp – biến chứng nguy hiểm cần phòng ngừa trong quá trình điều trị

Do mức độ nghiêm trọng của tình trạng của bệnh suy tuyến thượng thận, có thể áp dụng một số biện pháp dự phòng có thể cần thiết cho người bệnh như:

Người bệnh nên sử dụng corticoid theo hướng dẫn của bác sĩ, đồng thời không được tự ý ngưng thuốc đột ngột.
Tránh để cơ thể người bệnh rơi vào trạng thái mất nước.
Đề phòng nhiễm khuẩn hoặc các yếu tố nguy cơ khác gây trầm trọng bệnh suy tuyến thượng thận.
Điều trị phối hợp nhiều bệnh.
Nâng cao sức đề kháng của bản thân bằng cách xây dựng chế độ ăn và sinh hoạt lành mạnh. Vì vậy cần cố gắng ăn uống đủ chất và tập thể dục thường xuyên. Ngoài ra, có thể bổ sung các loại thực phẩm chức năng hoặc vitamin khi được bác sĩ cho phép.

8. Điều trị suy thượng thận mạn có phải dùng thuốc suốt đời không?

Đa số người mắc suy tuyến thượng thận mạn cần phải điều trị duy trì bằng thuốc trong suốt cuộc đời. Mục tiêu chính của việc điều trị là bù đắp lượng hormone tuyến thượng thận mà cơ thể không còn khả năng sản xuất đầy đủ, từ đó giúp duy trì các chức năng sinh lý bình thường. Đây không phải là bệnh hiếm gặp và hiện nay đã có phác đồ điều trị rõ ràng.

Phương pháp điều trị phổ biến nhất là liệu pháp hormone thay thế. Người bệnh thường được chỉ định sử dụng các thuốc corticosteroid nhằm bổ sung cortisol và aldosterone khi tuyến thượng thận hoạt động kém hoặc không còn hoạt động. Tuy nhiên, việc dùng thuốc với liều cao hoặc kéo dài có thể gây ra một số tác dụng phụ ảnh hưởng đến sức khỏe, chẳng hạn như loãng xương. Vì vậy, bác sĩ có thể khuyến nghị bổ sung thêm canxi hoặc các vi chất cần thiết khác để hỗ trợ và nâng cao thể trạng trong suốt quá trình điều trị.

Nhìn chung, phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận mạn là điều trị suốt đời nhằm bù lại sự thiếu hụt hormone. Để đạt hiệu quả lâu dài, người bệnh không chỉ tuân thủ đúng chỉ định dùng thuốc mà còn cần chú trọng tăng cường sức khỏe, duy trì lối sống lành mạnh và tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.