Suy tuyến thượng thận do thuốc có nguy hiểm không? Điều trị thế nào?

Suy tuyến thượng thận do thuốc là biến chứng có thể gặp ở người dùng corticoid hoặc thuốc ức chế nội tiết trong thời gian dài. Khi tác động của thuốc làm tuyến thượng thận giảm hoạt động, cơ thể không còn sản xuất đủ hormone cần thiết. Hệ quả thường là mệt mỏi, tụt huyết áp, rối loạn chuyển hóa và suy giảm sức chịu đựng. Nhận biết sớm và điều trị đúng phác đồ là cách duy nhất giúp hạn chế nguy cơ biến chứng nặng.

1. Suy tuyến thượng thận do thuốc là gì?

Suy tuyến thượng thận do thuốc là tình trạng tuyến thượng thận bị ức chế, giảm hoặc ngừng sản xuất cortisol do sử dụng kéo dài các thuốc chứa corticosteroid như: Prednisone, Medrol, Dexamethasone… Khi dùng thuốc không đúng chỉ định, tuyến yên bị kìm hãm hoạt động, dẫn đến tuyến thượng thận teo nhỏ và mất dần chức năng.

Tình trạng suy tuyến thượng thận do dùng thuốc đặc biệt nguy hiểm nếu người bệnh ngưng thuốc đột ngột, có thể gây suy thượng thận cấp, tụt huyết áp và đe doạ tính mạng. Nguy cơ càng cao khi cơ thể đang stress nặng, phải phẫu thuật, bị chấn thương hoặc nhiễm trùng nặng.

Corticoid được dùng phổ biến trong điều trị bệnh da liễu, hô hấp, xương khớp nên dễ bị lạm dụng. Việc tự ý sử dụng có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng như rối loạn điện giải, trụy mạch, viêm loét dạ dày, tăng huyết áp và đái tháo đường do thuốc.

2. Vì sao xảy ra tình trạng suy tuyến thượng thận do thuốc?

Suy tuyến thượng thận do thuốc hình thành chủ yếu khi cơ thể bị phơi nhiễm corticosteroid trong thời gian dài, làm rối loạn cơ chế điều hoà hormone tự nhiên. Khi cortisol được đưa vào từ bên ngoài với liều cao hoặc dùng không kiểm soát, tuyến yên giảm tiết ACTH, kéo theo tuyến thượng thận bị ức chế, teo dần và không còn sản xuất đủ cortisol. Các nguyên nhân chính gây ra tình trạng này bao gồm:

Sử dụng corticoid kéo dài: Dùng thuốc điều trị xương khớp, hen suyễn, dị ứng có chứa corticoid lâu ngày khiến tuyến thượng thận không còn hoạt động tốt.
Cơ chế ức chế ngược: Corticosteroid ngoại sinh làm tuyến yên ngừng tiết ACTH, dẫn đến suy giảm chức năng tuyến thượng thận.
Ngừng thuốc đột ngột: Khi đang dùng cortisol dài ngày mà ngừng đột ngột, tuyến thượng thận không kịp hồi phục.
Tác động của một số thuốc khác: Ketoconazol liều cao, Aminoglutethimide hoặc thuốc cảm ứng men gan có thể làm giảm sản xuất cortisol.
Thuốc Đông y, thuốc gia truyền: Nhiều chế phẩm bị trộn corticoid liều cao, làm tăng nguy cơ suy tuyến thượng thận do thuốc.

3. Các thuốc nào có thể làm suy tuyến thượng thận

Các thuốc gây suy tuyến thượng thận thường liên quan đến việc dùng corticosteroid không đúng cách, đặc biệt là dùng liều cao hoặc kéo dài. Nhóm thuốc này hay xuất hiện trong điều trị xương khớp, hen suyễn, dị ứng và cả thuốc đông y/thuốc gia truyền không rõ thành phần.

Vấn đề suy tuyến thượng thận do thuốc có chữa được không phụ thuộc rất lớn vào thời gian và loại thuốc sử dụng. Các loại thuốc và nhóm thuốc có nguy cơ gồm:

Corticosteroid (Glucocorticoid): Là nguyên nhân thường gặp nhất, được dùng phổ biến trong các bệnh viêm, dị ứng, hen suyễn, bao gồm: Prednisolone, Dexamethasone (hay bị pha trộn trong thuốc đông y, thuốc giảm đau xương khớp), Methylprednisolone, Hydrocortisone.
Thuốc đường tiêm/bôi/hít: Mọi đường sử dụng corticosteroid đều có khả năng gây suy tuyến thượng thận nếu không được kiểm soát.
Một số thuốc khác: Một số thuốc khác hiếm gặp hơn như op’-DDD (ức chế tổng hợp cortisol), Aminoglutethimide, Ketoconazol liều cao, hoặc các thuốc cảm ứng men gan như Rifampicin, Phenytoin (Dihydan), Phenobarbital (Gardenal), có thể làm rối loạn cân bằng hormone tuyến thượng thận.

4. Tình trạng suy tuyến thượng thận do thuốc có nguy hiểm không?

Suy tuyến thượng thận do thuốc là tình trạng nguy hiểm, đặc biệt khi không được phát hiện và xử trí kịp thời. Việc lạm dụng hoặc ngưng corticosteroid đột ngột có thể khiến cơ thể không thích nghi kịp, dẫn đến nhiều biến chứng ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng và chất lượng sống. Bao gồm:

Cơn suy tuyến thượng thận cấp: Đây là biến chứng nghiêm trọng nhất. Người bệnh có thể tụt huyết áp nhanh, mạch nhanh và yếu, đáp ứng kém với bù dịch và thuốc vận mạch; trường hợp nặng có thể gây trụy tim, tử vong.
Huyết áp thấp kéo dài: Dễ xảy ra tình trạng tụt huyết áp, mạch yếu, nặng hơn có thể dẫn đến trụy tuần hoàn.
Rối loạn tâm thần – thần kinh: Người bệnh dễ căng thẳng, bồn chồn, lú lẫn, giảm khả năng tập trung và phản xạ.
Tăng sắc tố da: Thường gặp hơn ở suy thượng thận nguyên phát, do tăng ACTH kích thích sắc tố, hay xuất hiện ở vùng da hở, nếp gấp, sẹo cũ.
Rối loạn chức năng sinh dục: Suy tuyến thượng thận do thuốc có thể gây rối loạn kinh nguyệt, giảm ham muốn, lãnh cảm hoặc rối loạn cương dương.
Đau cơ, đau xương khớp: Thường xảy ra sau khi ngừng corticosteroid đột ngột, khiến cơ thể chưa kịp hồi phục cân bằng hormone.

5. Suy tuyến thượng thận do thuốc điều trị thế nào?

Điều trị suy tuyến thượng thận do thuốc cần được thực hiện thận trọng, đúng nguyên tắc để tránh biến chứng nguy hiểm. Người bệnh không được tự ý ngưng thuốc mà phải tuân thủ phác đồ điều trị suy tuyến thượng thận do thuốc, nhằm giúp cơ thể phục hồi chức năng nội tiết an toàn và hiệu quả lâu dài.

Điều trị suy thượng thận

Điều trị suy thượng thận do thuốc cần phân biệt rõ hai tình huống: suy thượng thận cấp và suy thượng thận mạn, vì mức độ nguy hiểm và cách xử trí hoàn toàn khác nhau.

Cách điều trị suy thượng thận cấp do thuốc cần được xử trí khẩn cấp theo các bước sau:

Truyền dịch muối đẳng trương để bù nước và ổn định huyết áp.
Tiêm hoặc truyền hydrocortison liều cao theo phác đồ cấp cứu.
Điều chỉnh điện giải và đường huyết, theo dõi chặt chẽ các dấu hiệu sinh tồn.
Chuyển người bệnh đến cơ sở y tế chuyên khoa để tiếp tục điều trị và theo dõi.

Hướng dẫn điều trị suy thượng thận mạn do thuốc:

Dùng Hydrocortison đường uống với liều thay thế phù hợp, chia liều trong ngày (sáng nhiều hơn chiều).
Tăng liều tạm thời khi cơ thể bị stress như nhiễm trùng, chấn thương hoặc phẫu thuật.
Không tự ý ngưng thuốc, cần giảm liều từ từ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Phương pháp cai thuốc

Mặc dù glucocorticoid được sử dụng rất phổ biến, hiện nay vẫn chưa có phương pháp “chuẩn tuyệt đối” để ngừng thuốc an toàn cho mọi trường hợp. Vì vậy, việc cai thuốc cần được thực hiện từ từ và có kiểm soát, nhằm đạt hai mục tiêu chính: Hạn chế tối đa tác dụng phụ và ngăn ngừa nguy cơ suy tuyến thượng thận chức năng.

Phương pháp Harrison:

Giảm liều prednisolon 5 mg mỗi lần, cách nhau 5 – 10 ngày.
Khi liều còn 15 mg/ngày (≈ 0,3 mg/kg/ngày), chuyển sang dùng cách nhật.
Khi liều giảm xuống 5 – 7,5 mg/ngày, có thể ngừng thuốc.
Trước khi ngừng hoàn toàn, cần xét nghiệm cortisol huyết tương lúc 8 giờ sáng để đánh giá chức năng tuyến thượng thận.

Phương pháp William:

Giảm liều dần từ liều điều trị cao về liều sinh lý:
- Prednisolon: giảm còn 5 – 7,5 mg/ngày
- Hydrocortisone: 15 – 20 mg/ngày
Khi đã đạt liều sinh lý, có thể áp dụng một trong các cách sau:
- Chuyển sang hydrocortisone tác dụng ngắn để trục hạ đồi – yên – thượng thận hồi phục.
- Hoặc dùng prednisolon cách nhật, uống buổi sáng, mỗi 48 giờ.
Ở giai đoạn này, cần đo cortisol huyết tương lúc 8 giờ sáng:
- < 3 mcg/dl: thiếu cortisol nền → tiếp tục dùng glucocorticoid liều sinh lý.
- > 20 mcg/dl: trục hạ đồi – yên – thượng thận đã hồi phục → có thể ngừng thuốc.
- 3–20 mcg/dl: cortisol nền chưa đủ → cần làm nghiệm pháp kích thích; nếu không, tiếp tục giảm liều thận trọng.

Lưu ý: Trong vòng 1 năm sau khi ngưng thuốc, người bệnh cần được hướng dẫn bổ sung bổ sung glucocorticoid tạm thời khi có bệnh lý cấp tính, stress nặng hoặc chấn thương để tránh suy thượng thận cấp.

Có thể thấy, suy tuyến thượng thận do thuốc không phải là tình trạng hiếm gặp, đặc biệt ở người lạm dụng corticoid điều trị xương khớp, hen suyễn hoặc dùng thuốc không rõ nguồn gốc. Nếu được chẩn đoán kịp thời và cai thuốc đúng cách, chức năng tuyến thượng thận vẫn có khả năng phục hồi. Do đó, việc dùng thuốc theo chỉ định bác sĩ và tái khám định kỳ đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa và kiểm soát bệnh.