Đột biến gen TP53 gây các loại ung thư gì?

Trong hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể chống lại ung thư, gen TP53 đóng vai trò như một “vệ sĩ” quan trọng bậc nhất. Vậy, gen tp53 là gì và tại sao nó lại được quan tâm đến vậy? Khi chức năng của nó bị tổn hại do đột biến gen TP53, hệ thống phòng thủ này suy yếu, mở đường cho sự phát triển của nhiều loại ung thư nguy hiểm.

1. Gen TP53 là gì?

Để hiểu rõ căn nguyên của ung thư, câu hỏi đầu tiên chúng ta cần giải quyết là: gen TP53 là gì? Gen TP53 (Tumor Protein 53) là một gen ức chế khối u nằm trên nhiễm sắc thể số 17 (cụ thể là nhánh ngắn 17p13.1). Gen này mã hóa cho một loại protein có tên là p53. Protein p53 đóng vai trò như một “người kiểm soát” trong chu kỳ tế bào.

Trong một cơ thể khỏe mạnh, khi DNA của tế bào bị hư hại (do tia cực tím, hóa chất, hoặc sai sót trong quá trình phân bào), protein p53 sẽ được kích hoạt để thực hiện một trong các nhiệm vụ sau:

Ngừng chu kỳ tế bào: Ngăn không cho tế bào phân chia để có thời gian sửa chữa các hư hỏng DNA.
Sửa chữa DNA: Kích hoạt các gen khác để khắc phục sai sót.
Kích hoạt Apoptosis (Chết tế bào theo chương trình): Nếu hư hỏng quá nặng không thể sửa chữa, p53 sẽ ra lệnh cho tế bào tự hủy để ngăn chặn việc truyền lại các sai sót di truyền cho thế hệ tế bào sau.

Chính vì cơ chế này, các nhà khoa học nhận thấy rằng nếu gen TP53 hoạt động bình thường, ung thư rất khó phát triển. Ngược lại, khi chức năng của p53 bị mất đi, tế bào sẽ phân chia mất kiểm soát, tích lũy các sai hỏng và dẫn đến ung thư.

2. Đột biến gen TP53 gây các loại ung thư gì?

Đột biến gen TP53 là sự thay đổi trong trình tự DNA của gen TP53, khiến cho protein p53 được tạo ra bị lỗi hoặc mất hoàn toàn chức năng. Khi nó không còn làm việc, các tế bào hư hỏng không bị tiêu diệt mà tiếp tục nhân lên, hình thành khối u.

2.1. Đột biến soma

Đột biến soma là loại đột biến mắc phải trong quá trình sống, chỉ hiện diện trong tế bào khối u và không di truyền cho con cái. Theo dữ liệu thống kê từ Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), tỷ lệ đột biến gen TP53 thay đổi tùy theo loại ung thư. Cụ thể, các đột biến TP53 dạng soma xuất hiện trong hầu hết các loại ung thư với tỷ lệ từ 37 – 50% ở các ung thư buồng trứng, thực quản, đại trực tràng, đầu cổ, thanh quản và ung thư phổi. Tỷ lệ này thấp hơn, khoảng 5%, trong các bệnh bạch cầu nguyên phát, sarcoma, ung thư tinh hoàn, u hắc tố ác tính (melanoma) và ung thư cổ tử cung.

Ngoài ra, một nghiên cứu khác cũng củng cố thông tin này khi khẳng định sự phổ biến của đột biến p53 trong tiến trình phát triển ung thư, đặc biệt là các loại ung thư tạng đặc. Gen TP53 bị đột biến trong khoảng một nửa số bệnh ung thư ở người, bao gồm ung thư vú, đại tràng, phổi, gan, tuyến tiền liệt, bàng quang và da.

2.2. Đột biến dòng mầm (Hội chứng Li-Fraumeni)

Khác với đột biến soma, đột biến dòng mầm là đột biến di truyền từ cha mẹ sang con cái. Người mang đột biến gen TP53 di truyền thường mắc một hội chứng hiếm gặp gọi là Hội chứng Li-Fraumeni (LFS). Hội chứng này làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển nhiều loại ung thư ngay từ khi còn trẻ. Nguy cơ ung thư trọn đời đối với người mang đột biến TP53 là rất cao, và hầu hết những người có đột biến di truyền trong gen TP53 sẽ phát triển ung thư.

Hội chứng Li-Fraumeni liên quan mật thiết đến các loại ung thư cụ thể như:

Sarcoma mô mềm và xương (ung thư mô liên kết).
Ung thư vú (đặc biệt là khởi phát sớm).
Các khối u não.
Ung thư biểu mô vỏ thượng thận.
Bệnh bạch cầu cấp tính.

3. Cách xét nghiệm đột biến gen TP53 để ngừa và phát hiện sớm ung thư

Việc hiểu gen tp53 là gì và mức độ nguy hiểm của nó dẫn đến nhu cầu cấp thiết về việc xét nghiệm. Xét nghiệm gen TP53 không chỉ giúp chẩn đoán nguyên nhân ung thư mà còn có giá trị to lớn trong việc tiên lượng và xây dựng kế hoạch tầm soát cho cả gia đình.

3.1. Các phương pháp xét nghiệm hiện nay

Hiện nay, để phát hiện đột biến gen TP53, y học sử dụng hai hướng tiếp cận chính tùy thuộc vào mục đích (tầm soát di truyền hay điều trị ung thư):

Xét nghiệm dòng mầm (Germline Testing)

Mục đích: Xác định xem một người có mang đột biến TP53 di truyền (Hội chứng Li-Fraumeni) hay không.
Mẫu bệnh phẩm: Máu ngoại vi hoặc mẫu nước bọt/niêm mạc miệng.
Kỹ thuật: Giải trình tự gen thế hệ mới (NGS – Next Generation Sequencing) để đọc toàn bộ trình tự gen TP53 nhằm tìm ra các sai hỏng nhỏ nhất.
Đối tượng: Những người có tiền sử gia đình mắc ung thư mạnh mẽ (nhiều người mắc ung thư, mắc ung thư khi còn trẻ, hoặc mắc các loại ung thư hiếm gặp liên quan đến LFS).

Xét nghiệm khối u (Tumor/Somatic Testing)

Mục đích: Xác định xem tế bào ung thư cụ thể của bệnh nhân có mang đột biến gen TP53 hay không. Điều này giúp bác sĩ tiên lượng bệnh (thường ung thư có TP53 đột biến sẽ kháng hóa trị/xạ trị mạnh hơn) và lựa chọn phác đồ điều trị đích.
Mẫu bệnh phẩm: Mô sinh thiết từ khối u.
Kỹ thuật: Giải trình tự gen khối u hoặc Hóa mô miễn dịch (IHC) để đánh giá sự biểu hiện của protein p53.

3.2. Chiến lược phòng ngừa và phát hiện sớm

Nếu kết quả xét nghiệm dương tính với đột biến gen TP53 (dạng di truyền), việc “ngừa” ung thư hoàn toàn là rất khó, nhưng việc “phát hiện sớm” để điều trị triệt căn là hoàn toàn khả thi. Các tổ chức y tế quốc tế khuyến cáo một chế độ giám sát nghiêm ngặt cho người mang gen:

Chụp MRI toàn thân
Tầm soát ung thư vú
Kiểm tra thần kinh và da liễu
Xét nghiệm máu

Có thể thấy rằng, đột biến gen TP53 gây ra những hậu quả nặng nề. Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến nhiều loại ung thư phổ biến và nguy hiểm, đồng thời làm quá trình điều trị trở nên phức tạp hơn. Vì vậy, việc đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển các phương pháp điều trị nhắm trúng đích vào đột biến TP53 có ý nghĩa then chốt trong nỗ lực kiểm soát và điều trị ung thư.