Các triệu chứng kháng thuốc kháng sinh

Trong bối cảnh tình trạng kháng thuốc đang trở thành mối đe dọa toàn cầu, việc nhận biết sớm các triệu chứng kháng thuốc kháng sinh là vô cùng quan trọng. Các triệu chứng kháng kháng sinh thường không rõ ràng, dễ nhầm lẫn với việc điều trị chưa hiệu quả, khiến nhiều người chủ quan. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ những dấu hiệu cảnh báo, từ đó kịp thời tham vấn bác sĩ để điều chỉnh phác đồ phù hợp

1. Kháng thuốc kháng sinh là gì?

Kháng thuốc kháng sinh (Antibiotic Resistance) xảy ra khi vi khuẩn thay đổi phản ứng của chúng đối với việc sử dụng các loại thuốc vốn được dùng để điều trị chúng. Khi đó, vi khuẩn không bị tiêu diệt mà tiếp tục sinh sôi. Kết quả là, các nhiễm trùng do vi khuẩn gây ra trở nên khó điều trị hơn, có thể dẫn đến bệnh nặng hơn hoặc tử vong.

Cần hiểu rõ kháng thuốc kháng sinh là chính vi khuẩn kháng thuốc, không phải cơ thể người kháng thuốc. Điều này có nghĩa là ngay cả một người khỏe mạnh chưa từng dùng kháng sinh vẫn có thể bị nhiễm vi khuẩn đa kháng thuốc từ môi trường hoặc người khác.

2. Triệu chứng kháng thuốc kháng sinh

Thực tế, triệu chứng kháng thuốc kháng sinh không gây ra một bộ triệu chứng riêng biệt hoàn toàn mới. Thay vào đó, triệu chứng kháng kháng sinh chính là sự thất bại trong việc điều trị nhiễm trùng. Khi vi khuẩn kháng thuốc, các triệu chứng của bệnh lý ban đầu không thuyên giảm mà tiếp tục tiến triển nặng hơn, giống như bạn đang không được điều trị gì cả. Dưới đây là phân tích chi tiết các biểu hiện lâm sàng khi tình trạng kháng thuốc xảy ra theo từng hệ cơ quan:

2.1. Triệu chứng toàn thân: Sự tồn tại dai dẳng của nhiễm trùng

Khi kháng sinh không còn tác dụng, cơ thể không nhận được sự hỗ trợ để tiêu diệt vi khuẩn, dẫn đến phản ứng viêm toàn thân kéo dài:

• Sốt không hạ: Thông thường, sau 24-48 giờ dùng kháng sinh đúng loại, cơn sốt phải thuyên giảm. Nếu người bệnh vẫn sốt cao, rét run sau 3 ngày dùng thuốc, đây là dấu hiệu vi khuẩn không bị tiêu diệt.
• Mệt mỏi suy kiệt: Cơ thể phải tiêu tốn năng lượng để chiến đấu với vi khuẩn mà không có sự trợ giúp hiệu quả của thuốc, dẫn đến tình trạng lờ đờ, chán ăn nghiêm trọng hơn so với diễn tiến bệnh thông thường.

2.2. Triệu chứng tại đường hô hấp (Viêm phổi, Viêm phế quản)

Đây là nhóm bệnh thường gặp nhất và cũng dễ bị kháng thuốc nhất (đặc biệt là Phế cầu khuẩn Streptococcus pneumoniae).

• Khó thở tăng dần: Thay vì dễ thở hơn sau khi uống thuốc, bệnh nhân cảm thấy tức ngực, thở rít, hoặc cần nỗ lực nhiều hơn để hít thở. Điều này cho thấy vi khuẩn vẫn đang phá hủy nhu mô phổi hoặc gây viêm phù nề đường thở.
• Thay đổi tính chất đờm: Đờm không chuyển sang màu trong hoặc giảm lượng, mà vẫn đặc quánh, có màu xanh/vàng đậm hoặc nâu gỉ sắt, thậm chí có máu. Đây là dấu hiệu quần thể vi khuẩn vẫn đang hoạt động mạnh.
• Ho kéo dài: Cơn ho không dịu đi mà trở nên dữ dội hơn, gây đau tức ngực và mất ngủ.

2.3. Triệu chứng kháng thuốc kháng sinh tại đường tiêu hoá

Tiêu chảy, buồn nôn và đau bụng là triệu chứng thường gặp ở nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn như Clostridium difficile (C. diff), vốn liên quan đến việc sử dụng kháng sinh dẫn đến kháng thuốc. 

Kháng sinh tiêu diệt vi khuẩn có lợi trong ruột, cho phép vi khuẩn kháng thuốc như C. diff phát triển, gây tiêu chảy nghiêm trọng (có thể lên đến 15 lần/ngày), kèm theo mất nước và suy dinh dưỡng. 

2.4. Triệu chứng tại đường tiết niệu (Nhiễm trùng tiểu – UTI)

Vi khuẩn E. coli gây nhiễm trùng đường tiết niệu hiện nay có tỷ lệ kháng thuốc rất cao. Triệu chứng kháng thuốc kháng sinh tại đường tiết niệu gồm:

• Cảm giác nóng rát không giảm: Bệnh nhân vẫn cảm thấy buốt, rát dữ dội khi đi tiểu dù đã dùng kháng sinh được vài ngày.
• Đau vùng hông lưng: Nếu vi khuẩn không bị chặn lại ở bàng quang (do thuốc vô tác dụng), chúng có thể ngược dòng lên thận, gây đau quặn vùng thắt lưng. Đây là dấu hiệu nhiễm trùng lan rộng và diễn tiến nặng.
• Nước tiểu đục/có máu: Tình trạng nước tiểu không trong trở lại cho thấy lượng vi khuẩn và bạch cầu trong nước tiểu vẫn rất cao.

2.5. Triệu chứng ngoài da (Nhiễm tụ cầu vàng kháng Methicillin – MRSA)

Nhiễm trùng da do tụ cầu kháng thuốc là một trong những dạng nguy hiểm và dễ nhận biết nhất:

• Vết thương không lành: Vết cắt hoặc mụn nhọt không khô miệng mà tiếp tục rỉ dịch.
• Sưng đỏ lan rộng: Vùng da đỏ quanh vết thương mở rộng kích thước nhanh chóng thay vì thu hẹp lại.
• Tạo mủ và hoại tử: Xuất hiện các ổ áp-xe sâu, chứa đầy mủ, đôi khi vùng da trung tâm chuyển sang màu đen (hoại tử) dù đang được bôi hoặc uống kháng sinh.
• Đau đớn dữ dội: Mức độ đau không tương xứng với kích thước vết thương bên ngoài, gợi ý vi khuẩn đang tấn công sâu vào các lớp mô dưới da.

2.6. Dấu hiệu nhiễm trùng huyết (Biến chứng nặng nhất)

Khi kháng sinh thất bại hoàn toàn tại cơ quan ban đầu, vi khuẩn tràn vào máu gây các triệu chứng:

• Tụt huyết áp: Gây chóng mặt, ngất xỉu.
• Rối loạn tri giác: Lơ mơ, nói nhảm, hôn mê.
• Suy đa tạng: Thiểu niệu (không đi tiểu được), khó thở cấp.

3. Dấu hiệu nghi ngờ vi khuẩn đã kháng kháng sinh

Ngoài các triệu chứng lâm sàng kể trên, có những “báo động đỏ” giúp bác sĩ và bệnh nhân nghi ngờ tình trạng kháng thuốc:

• Bệnh tái phát nhanh chóng: Bạn vừa điều trị khỏi viêm họng hoặc viêm đường tiết niệu, nhưng chỉ 1-2 tuần sau bệnh quay lại với các triệu chứng y hệt. Điều này gợi ý đợt điều trị trước chưa tiêu diệt hết vi khuẩn, hoặc vi khuẩn đó đã “học” được cách chống lại thuốc.
• Tiền sử sử dụng kháng sinh dày đặc: Nếu bạn đã dùng nhiều đợt kháng sinh trong vòng 6 tháng qua, nguy cơ vi khuẩn trong cơ thể bạn đã phát triển cơ chế đề kháng là rất cao.
• Lây nhiễm từ môi trường nguy cơ cao: Bạn khởi phát bệnh sau khi nằm viện dài ngày, hoặc sống chung với người đang nhiễm vi khuẩn đa kháng thuốc (như bệnh nhân chạy thận, người nằm liệt giường).
• Không đáp ứng với kháng sinh phổ rộng: Ngay cả khi bác sĩ kê đơn những loại kháng sinh mạnh (phổ rộng), bệnh tình vẫn không thuyên giảm.

4. Phân biệt triệu chứng kháng thuốc kháng sinh và tác dụng phụ

Rất nhiều người nhầm lẫn giữa việc “thuốc làm tôi mệt” (tác dụng phụ) và “thuốc không chữa được bệnh” (kháng thuốc). Bảng so sánh dưới đây sẽ làm rõ:

5. Khi nghi ngờ bị kháng thuốc kháng sinh cần làm gì?

Nếu bạn cảm thấy bệnh tình không thuyên giảm sau 2-3 ngày dùng thuốc, hãy thực hiện các bước sau (tuyệt đối không tự ý xử lý):

• Báo cáo cho bác sĩ chi tiết về tình trạng (ví dụ: “Tôi vẫn sốt 39 độ dù đã uống thuốc 3 ngày”). Không tự ý đổi sang loại thuốc khác của người nhà hoặc mua thêm thuốc tại hiệu thuốc.
• Bác sĩ có thể yêu cầu làm Kháng sinh đồ để chọn đúng thuốc kháng sinh khi bị kháng thuốc 
• Không tự ý tăng liều gấp đôi vì liều lượng không giúp diệt vi khuẩn kháng thuốc mà chỉ làm tăng độc tính lên gan, thận của bạn.
• Tiếp tục uống thuốc cho đến khi có chỉ định mới, vì việc dừng thuốc nửa chừng có thể tạo điều kiện cho các vi khuẩn còn sót lại phát triển mạnh hơn.

6. Cách phòng tránh kháng thuốc kháng sinh

Phòng bệnh hơn chữa bệnh, đặc biệt là khi “vũ khí” kháng sinh của nhân loại đang dần cạn kiệt. Nguyên tắc “4 ĐÚNG” khi dùng thuốc háng sinh để phòng tránh kháng kháng sinh:

• Chỉ dùng kháng sinh khi bị nhiễm VI KHUẨN. Kháng sinh hoàn toàn vô tác dụng với Virus (Cảm cúm, cảm lạnh, đau họng do virus, COVID-19).
• Dùng theo đơn bác sĩ, không dùng lại đơn thuốc cũ hoặc thuốc thừa của người khác.
• Uống đủ liều thuốc, không bẻ thuốc, nghiền thuốc nếu không được phép.
• Uống đủ số ngày quy định ngay cả khi đã thấy khỏe. Việc dừng sớm sẽ để lại những vi khuẩn khỏe nhất, chúng sẽ nhân lên và kháng thuốc sau này.
• Rửa tay thường xuyên: Đây là cách đơn giản nhất để ngăn chặn sự lây lan của vi khuẩn kháng thuốc.
• Tiêm vắc-xin đầy đủ: Vắc-xin giúp cơ thể miễn dịch với bệnh. Nếu không mắc bệnh, bạn sẽ không cần dùng kháng sinh, từ đó giảm nguy cơ kháng thuốc (Ví dụ: Tiêm vắc-xin Phế cầu, vắc-xin cúm).
• Sơ chế kỹ thịt sống và chín riêng biệt. Vi khuẩn kháng thuốc có thể tồn tại trong thực phẩm và lây sang người qua đường ăn uống.

Như vậy, việc nhận biết sớm các triệu chứng kháng thuốc kháng sinh đóng vai trò then chốt trong việc thay đổi kịp thời phác đồ điều trị và ngăn ngừa hậu quả nghiêm trọng. Các triệu chứng kháng kháng sinh thường biểu hiện qua việc bệnh không thuyên giảm dù đã dùng đủ liệu trình thuốc. Để đối phó với tình trạng này, mỗi người cần nâng cao ý thức sử dụng kháng sinh hợp lý, tuyệt đối tuân thủ chỉ định của bác sĩ và không tự ý mua, dùng hoặc ngưng thuốc giữa chừng.

Nguồn thông tin tham khảo: CDC, WHO, Mayo Clinic