Dấu hiệu, nguyên nhân gây xơ vữa mạch máu

Tình trạng xơ vữa mạch máu thường bắt nguồn từ sự kết hợp của nhiều yếu tố như rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp, hút thuốc lá hay lối sống thiếu lành mạnh. Hiểu rõ nguyên nhân gây xơ vữa mạch máu và nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường để chủ động thăm khám, tầm soát chính là chìa khóa giúp giảm nguy cơ biến chứng tim mạch nguy hiểm.

1. Nguyên nhân và cơ chế hình thành mảng xơ vữa mạch máu

Xơ vữa mạch máu là tình trạng các mảng bám gồm cholesterol, chất béo, canxi và các thành phần viêm tích tụ bên trong thành mạch. Theo thời gian, các mảng bám này khiến lòng mạch hẹp dần, giảm lưu lượng máu đến các cơ quan quan trọng như tim, não và chi dưới. Đây là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến nhồi máu cơ tim, đột quỵ và bệnh động mạch ngoại biên.

1.1. Nguyên nhân gây xơ vữa mạch máu là gì?

Nguyên nhân gây xơ vữa mạch máu không chỉ đến từ một yếu tố đơn lẻ mà là sự phối hợp giữa tuổi tác, yếu tố di truyền và các thói quen sinh hoạt không lành mạnh.

Một số yếu tố làm gia tăng nguy cơ xơ vữa mạch máu:

• Rối loạn mỡ máu, đặc biệt là tăng LDL-C và giảm HDL-C.
• Tăng huyết áp kéo dài.
• Đái tháo đường.
• Hút thuốc lá hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc.
• Thừa cân, béo phì.
• Ít vận động.
• Chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và thực phẩm chế biến sẵn.
• Tuổi cao.
• Tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm.
• Stress kéo dài và ngủ không đủ giấc.

Những yếu tố này có thể tác động đồng thời, khiến quá trình hình thành mảng xơ vữa diễn ra nhanh hơn mà người bệnh không hề nhận biết.

1.2. Cơ chế hình thành mảng xơ vữa diễn ra như thế nào?

Quá trình xơ vữa thường âm thầm kéo dài nhiều năm, thậm chí hàng chục năm trước khi xuất hiện triệu chứng.

Trong điều kiện bình thường, lớp nội mạc mạch máu có vai trò bảo vệ thành mạch và duy trì lưu thông máu. Khi lớp nội mạc này bị tổn thương bởi huyết áp cao, đường huyết tăng kéo dài hoặc các chất độc trong khói thuốc lá, LDL-cholesterol (mỡ xấu) sẽ dễ dàng xâm nhập vào thành mạch. Tại đây, LDL bị oxy hóa, kích hoạt phản ứng viêm và thu hút các tế bào miễn dịch đến “dọn dẹp”. Quá trình này vô tình tạo nên các tế bào bọt. Khi số lượng tế bào bọt ngày càng nhiều, chúng hình thành các vệt mỡ trên thành mạch máu.

Theo thời gian, các vệt mỡ phát triển thành mảng xơ vữa có lớp vỏ xơ bao bọc bên ngoài. Mảng xơ vữa ngày càng lớn sẽ làm hẹp lòng mạch, cản trở dòng máu lưu thông. Nguy hiểm hơn, nếu lớp vỏ xơ bị nứt vỡ, cục máu đông có thể hình thành nhanh chóng và gây tắc hoàn toàn mạch máu, dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ cấp.

Đây cũng là lý do nhiều người hoàn toàn khỏe mạnh nhưng vẫn có thể gặp biến cố tim mạch đột ngột.

2. Các dấu hiệu nhận biết xơ vữa mạch máu lâm sàng theo từng giai đoạn

Một trong những khó khăn của việc phát hiện và điều trị bệnh là dấu hiệu xơ vữa mạch máu thường rất kín đáo ở giai đoạn đầu. Khi các triệu chứng xuất hiện rõ ràng cũng là lúc lòng máu máu đã hẹp đáng kể.

2.1. Giai đoạn sớm: Ít hoặc chưa có triệu chứng rõ ràng, thường không phụ thuộc nguyên nhân gây xơ vữa mạch máu

Trong nhiều năm đầu, người bệnh gần như không cảm nhận được bất kỳ bất thường nào. Đây là giai đoạn mảng xơ vữa mới hình thành và chưa làm giảm đáng kể lưu lượng máu.

Một số người có thể xuất hiện những biểu hiện không đặc hiệu như:

• Dễ mệt khi vận động.
• Giảm sức bền.
• Thi thoảng đau tức nhẹ vùng ngực.
• Hồi hộp không rõ nguyên nhân.

Tuy nhiên, các biểu hiện xơ vữa mạch máu này rất dễ bị nhầm với tình trạng căng thẳng hoặc tuổi tác.

2.2. Giai đoạn tiến triển: Triệu chứng xuất hiện triệu chứng theo vị trí tổn thương

Khi mảng xơ vữa lớn dần, triệu chứng xơ vữa mạch máu sẽ phụ thuộc vào cơ quan bị ảnh hưởng.

Nếu động mạch vành bị hẹp, người bệnh có thể biểu hiện:

• Đau thắt ngực khi gắng sức.
• Khó thở.
• Mệt mỏi kéo dài.
• Cảm giác đè nặng sau xương ức.

Nếu động mạch cảnh hoặc động mạch não bị xơ vữa, có thể xuất hiện:

• Hoa mắt.
• Chóng mặt.
• Tê yếu một bên tay chân.
• Nói khó.
• Nhìn mờ thoáng qua.
• Cơn thiếu máu não thoáng qua.

Nếu động mạch chi dưới bị tổn thương, người bệnh thường có thể:

• Đau bắp chân khi đi bộ.
• Chân lạnh.
• Tê bì bàn chân.
• Vết thương lâu lành.

Những dấu hiệu xơ vữa mạch máu này cần được thăm khám sớm vì nguy cơ tiến triển thành biến chứng nặng khá cao.

2.3. Giai đoạn nặng: Nguy cơ biến chứng đe dọa tính mạng

Khi mảng xơ vữa bị nứt hoặc vỡ, cục máu đông sẽ hình thành nhanh chóng. Lúc này, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng điển hình:

• Đau ngực dữ dội kéo dài trên 20 phút.
• Khó thở cấp.
• Vã mồ hôi.
• Ngất. 
• Méo miệng.
• Liệt nửa người.
• Rối loạn ý thức.

Đây đều là các tình trạng cấp cứu cần được đưa đến bệnh viện ngay lập tức để giảm nguy cơ tử vong hoặc di chứng.

3. Làm gì để phòng tránh và phát hiện sớm xơ vữa mạch máu?

Do quá trình bệnh tiến triển âm thầm nên việc phòng ngừa và tầm soát đóng vai trò rất quan trọng.

Trước hết, cần xây dựng lối sống lành mạnh bằng cách duy trì chế độ ăn nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá và các loại hạt. Đồng thời hạn chế thức ăn nhiều cholesterol, mỡ động vật, đồ chiên rán và thực phẩm chế biến sẵn.

Bên cạnh đó, nên tập luyện thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần với các môn phù hợp như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Việc kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và ngủ đủ giấc cũng góp phần làm chậm quá trình hình thành mảng xơ vữa.

Đối với người có các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn mỡ máu, cần điều trị theo đúng hướng dẫn của bác sĩ và tái khám định kỳ.

Ngoài thay đổi lối sống, khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm những bất thường ngay cả khi chưa có triệu chứng. Việc đánh giá toàn diện sẽ giúp phát hiện sớm tình trạng hẹp động mạch, từ đó xây dựng kế hoạch điều trị và kiểm soát yếu tố nguy cơ phù hợp.

Tại Hệ thống Y tế Thu Cúc TCI, khách hàng có thể lựa chọn khám chuyên khoa Tim mạch hoặc đăng ký Gói khám chức năng và bệnh lý tim phổi. Gói khám tích hợp nhiều danh mục như khám chuyên khoa, xét nghiệm đánh giá nguy cơ tim mạch, điện tâm đồ, siêu âm tim, đo chức năng hô hấp, chụp X-quang ngực thẳng, chụp MSCT lồng ngực (tùy theo gói), giúp phát hiện sớm nhiều bệnh lý tim mạch, hô hấp cũng như các yếu tố nguy cơ của xơ vữa động mạch. Liên hệ ngay nếu bạn hoặc người thân có nhu cầu kiểm tra để nhận tư vấn phù hợp.