Thoát vị hoành là gì, có nguy hiểm không?

Thoát vị hoành là tình trạng một phần cơ quan trong ổ bụng di chuyển lên khoang ngực qua lỗ khiếm khuyết của cơ hoành. Các dấu hiệu thoát vị hoành có thể xuất hiện âm thầm hoặc bùng phát đột ngột, tùy thuộc vào mức độ và vị trí thoát vị. Vậy những dấu hiệu thoát vị hoành nào thường gặp và đâu là thời điểm cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế?

1. Thoát vị hoành là gì?

Cơ hoành là một tấm cơ rộng, hình vòm, ngăn cách giữa khoang ngực (chứa tim, phổi) và khoang bụng (chứa dạ dày, gan, ruột). Cơ hoành đóng vai trò quan trọng trong hô hấp và giúp giữ các cơ quan trong ổ bụng nằm đúng vị trí.

Thoát vị hoành là tình trạng một hoặc nhiều cơ quan trong ổ bụng (như dạ dày, ruột, gan) nhô lên khoang ngực thông qua một khe hở hoặc điểm yếu bất thường trên cơ hoành.

Các dạng thường gặp gồm:

Thoát vị qua khe hoành (Hiatal hernia): Phần trên của dạ dày nhô lên ngực qua khe cơ hoành tự nhiên (vị trí thực quản đi qua). Dạng này phổ biến nhất ở người lớn.
Thoát vị hoành bẩm sinh (Congenital diaphragmatic hernia – CDH): Xảy ra ở trẻ sơ sinh do cơ hoành phát triển không hoàn thiện trong thai kỳ.
Thoát vị hoành do chấn thương: Xảy ra sau chấn thương mạnh làm rách cơ hoành.

Nguyên nhân thoát vị hoành:

Sự gián đoạn quá trình hình thành cơ hoành ở thai nhi trong giai đoạn phôi thai.
Sự suy yếu tự nhiên của vùng cơ xung quanh khe hoành do quá trình lão hóa.
Tăng áp lực trong ổ bụng kéo dài do béo phì, mang thai, ho mãn tính, rặn mạnh khi đi tiêu hoặc nâng vật nặng.
Chấn thương mạnh vào vùng bụng hoặc ngực do tai nạn giao thông, té ngã.

*Cơ hoành là một tấm cơ rộng, hình vòm, ngăn cách giữa khoang ngực (chứa tim, phổi) và khoang bụng.*

2. Những dấu hiệu thoát vị hoành là gì?

Biểu hiện của tình trạng này vô cùng đa dạng, thay đổi phụ thuộc vào kích thước khối thoát vị, loại thoát vị cũng như độ tuổi của người bệnh. Trong nhiều trường hợp nhẹ, bệnh có thể tiến triển âm thầm mà không gây ra bất kỳ cảm giác khó chịu nào. Tuy nhiên, khi khối thoát vị gia tăng kích thước hoặc chèn ép vào các cơ quan xung quanh, các biểu hiện sẽ xuất hiện rõ rệt hơn.

Biểu hiện ở người trưởng thành:

Ợ nóng và trào ngược axit kéo dài: Cảm giác nóng rát, chua hoặc đắng xộc từ thượng vị lên sau xương ức và họng.
Đau ngực hoặc đau vùng thượng vị: Xuất hiện cơn đau tức, co thắt ở vùng ngực dưới hoặc vùng bụng trên. Cơn đau này đôi khi lan ra sau lưng hoặc lên vai.
Khó nuốt và vướng nghẹn: Người bệnh có cảm giác thức ăn hoặc nước uống bị mắc kẹt lại ở vùng cổ họng hay sau xương ức khi nuốt.
Khó thở và hụt hơi: Khi một phần dạ dày hoặc ruột di chuyển lên ngực, chúng chiếm không gian và chèn ép vào phổi cũng như cơ hoành, khiến việc hít thở sâu trở nên khó khăn.
Đầy hơi, chướng bụng và ợ hơi liên tục: Cảm giác ách tắc, căng tức vùng bụng trên xuất hiện thường xuyên do sự lưu thông thức ăn và khí trong đường tiêu hóa bị cản trở.
Buồn nôn, nôn hoặc dợn thức ăn: Dạ dày bị chèn ép làm giảm dung tích chứa và rối loạn co bóp, khiến thức ăn dễ bị dội ngược lên miệng.
Thiếu máu không rõ nguyên nhân: Trong một số trường hợp thoát vị lớn, sự cọ xát liên tục giữa dạ dày và khe cơ hoành có thể gây ra các vết loét nhỏ (loét Cameron).

Biểu hiện ở trẻ sơ sinh (Thoát vị hoành bẩm sinh):

Khác với người lớn, ở trẻ sơ sinh, đây thường là một tình trạng cấp cứu y khoa nghiêm trọng do cơ hoành phát triển không hoàn thiện trong thời kỳ thai nhi, khiến ruột và gan di chuyển lên lồng ngực và cản trở sự phát triển của phổi.

Suy hô hấp nặng ngay sau khi sinh: Trẻ có biểu hiện thở nhanh, thở gấp, phập phồng cánh mũi, rút lõm lồng ngực dữ dội khi hít vào.
Da, môi và đầu ngón tay tím tái: Do phổi bị chèn ép không thể giãn nở để trao đổi oxy, dẫn đến tình trạng thiếu oxy máu nghiêm trọng.
Hình dạng lồng ngực và bụng bất thường: Lồng ngực bên bị thoát vị thường phồng to hơn bình thường, trong khi vùng bụng của trẻ lại bị lõm lòng chảo do các cơ quan tiêu hóa đã di chuyển hết lên ngực.
Nhịp tim nhanh và tiếng tim lệch vị trí: Bác sĩ khi thăm khám có thể nghe thấy tiếng tim bị đẩy lệch sang bên đối diện do khối thoát vị chèn ép trong lồng ngực.

Chẩn đoán thoát vị hoành:

Khi có các triệu chứng kéo dài, bác sĩ sẽ chỉ định các bước chẩn đoán thoát vị hoành. Các phương pháp thường dùng gồm:

Chụp X-quang có uống bari để thấy hình dạng thực quản và dạ dày.
Nội soi đường tiêu hóa trên để quan sát trực tiếp.
Đo áp lực thực quản (manometry) để kiểm tra chức năng cơ.
Chụp CT hoặc MRI nếu cần đánh giá chi tiết hơn.

*Trẻ sơ sinh bị thoát vị hoành có biểu hiện thở nhanh, thở gấp, phập phồng cánh mũi, rút lõm lồng ngực dữ dội khi hít vào.*

3. Thoát vị hoành có nguy hiểm không?

Độ nguy hiểm của bệnh phụ thuộc vào loại thoát vị, kích thước lỗ hở và mức độ chèn ép các cơ quan nội tạng.

Trường hợp nhẹ (Thoát vị qua khe hoành nhỏ ở người lớn):

Thường không gây nguy hiểm đến tính mạng.
Người bệnh chỉ cần thay đổi lối sống và dùng thuốc kiểm soát triệu chứng trào ngược.

Trường hợp nghiêm trọng và biến chứng:

Thoát vị nghẹt: Cơ quan bị kẹt trong lỗ thoát vị, làm mất nguồn cung cấp máu. Đây là tình trạng khẩn cấp, có thể gây hoại tử tử ruột hoặc dạ dày nếu không mổ cấp cứu.
Tắc ruột: Cơ quan di chuyển lên ngực gây cản trở lưu thông của thức ăn và chất thải.
Viêm thực quản nặng: Trào ngược axit kéo dài gây viêm, loét, hẹp thực quản hoặc hóa đổi tế bào (thực quản Barrett).
Suy hô hấp cấp ở trẻ sơ sinh: Phổi không phát triển đầy đủ (giảm thành phần phế nang) khiến trẻ thiếu oxy nghiêm trọng ngay khi chào đời.

4. Điều trị thoát vị hoành bằng cách nào?

Hướng xử trí phụ thuộc vào loại thoát vị, triệu chứng và sức khỏe tổng quát của người bệnh.

Hướng điều trị điều trị thoát vị hoành

Thay đổi lối sống (Dành cho trường hợp nhẹ):

Chia nhỏ bữa ăn, tránh ăn quá no.
Không nằm ngay sau khi ăn (chờ ít nhất 3 tiếng).
Kê cao đầu giường từ 15-20 cm khi ngủ.
Giảm cân nếu có thừa cân, béo phì.
Hạn chế thực phẩm gây trào ngược: đồ béo, cà phê, rượu bia, đồ chua, cay.

Điều trị nội khoa:

Sử dụng thuốc trung hòa axit, thuốc giảm tiết axit (PPI, H2) để giảm triệu chứng trào ngược.

Phẫu thuật:

Chỉ định khi khối thoát vị lớn, triệu chứng nặng không đáp ứng với thuốc, hoặc có nguy cơ biến chứng nghẹt.
Phương pháp mổ nội soi thường được ưu tiên: Đưa các cơ quan trở lại ổ bụng, khâu phục hồi lỗ hở cơ hoành và đính tạo hình van chống trào ngược.

*Hướng xử trí phụ thuộc vào loại thoát vị, triệu chứng và sức khỏe tổng quát của người bệnh.*

Phục hồi sau mổ thoát vị hoành

Chế độ ăn uống: Bắt đầu bằng thức ăn lỏng, súp, cháo, sau đó chuyển dần sang thức ăn mềm trước khi ăn lại thức ăn bình thường.
Vận động nhẹ nhàng: Đi bộ nhẹ giúp kích thích ruột hoạt động trở lại, tránh nằm một chỗ quá lâu.
Tránh sức ép lên bụng: Không nâng vật nặng trên 5kg trong 4-6 tuần đầu, tránh các bài tập gập bụng hoặc ho mạnh.
Chăm sóc vết mổ: Giữ vết mổ khô ráo, sạch sẽ để tránh nhiễm trùng.

Như vậy, việc nhận biết sớm các dấu hiệu thoát vị hoành như khó thở, đau ngực, trào ngược hay đau bụng sau ăn là vô cùng quan trọng để tránh những biến chứng nguy hiểm như nghẹt ruột, hoại tử hay suy hô hấp cấp. Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu thoát vị hoành nào kéo dài hoặc có xu hướng nặng lên, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được chẩn đoán hình ảnh và can thiệp kịp thời. Đừng chủ quan với những triệu chứng tưởng chừng nhỏ nhặt, bởi thoát vị hoành có thể đe dọa tính mạng nếu không được xử lý đúng cách.