Dây thần kinh họng là gì? Vai trò và những bệnh lý thường gặp
Dây thần kinh họng tham gia vào nhiều hoạt động quan trọng như cảm nhận vùng họng, nuốt, phản xạ bảo vệ đường thở và một phần vị giác. Khi các dây thần kinh này bị kích thích hoặc tổn thương, người bệnh có thể gặp tình trạng đau họng từng cơn, khó nuốt, sặc, thay đổi giọng nói… Hiểu rõ cấu tạo, chức năng và những bất thường thường gặp giúp người bệnh chủ động thăm khám khi có dấu hiệu nghi ngờ.
1. Dây thần kinh họng là gì?
Dây thần kinh họng là cách gọi thường dùng để chỉ hệ thống các dây và nhánh thần kinh tham gia chi phối cảm giác, vận động và phản xạ tại vùng hầu họng. Trong đó đáng chú ý gồm dây IX, dây X và các sợi liên quan dây XI.
1.1. Dây thần kinh IX – dây thiệt hầu
Dây thần kinh số 9 hay dây thiệt hầu (glossopharyngeal nerve) là một trong 12 đôi dây thần kinh sọ. Dây xuất phát từ phần dưới thân não, đi qua lỗ tĩnh mạch cảnh, xuống vùng cổ rồi tới khu vực họng. Đây là dây thần kinh hỗn hợp, mang các sợi vận động, cảm giác và phó giao cảm.
Dây IX đảm nhiệm cảm giác tại một phần họng, amidan, tai giữa và 1/3 sau của lưỡi; tham gia cảm nhận vị giác ở 1/3 sau lưỡi. Về vận động, dây IX chi phối cơ trâm hầu, góp phần nâng hầu trong quá trình nuốt. Dây này cũng có liên quan đến tuyến mang tai và tiếp nhận thông tin từ xoang cảnh.
1.2. Dây thần kinh X – dây lang thang
Dây X có vai trò đặc biệt quan trọng đối với hoạt động vận động của hầu và thanh quản. Các nhánh của dây X tham gia điều khiển nhiều cơ vùng hầu, màn hầu và thanh quản, qua đó hỗ trợ quá trình nuốt, phát âm, ho và bảo vệ đường thở.
Các nhánh thanh quản trên và thanh quản quặt ngược của dây X còn đảm nhiệm cảm giác và vận động ở những vùng khác nhau của thanh quản. Khi tổn thương, người bệnh có thể xuất hiện khàn tiếng, khó nuốt, ho yếu hoặc dễ sặc.
1.3. Dây XI
Dây XI có mối liên hệ giải phẫu – chức năng với dây X. Theo đó, phần sọ của dây XI hòa vào dây X và góp phần chi phối vùng hầu – thanh quản. Tuy nhiên, quan điểm giải phẫu hiện đại thường xếp các sợi này vào dây X. Phần tủy của dây XI chủ yếu chi phối cơ ức – đòn – chũm và cơ thang.
Khi nhắc đến dây thần kinh hầu họng, dây IX thường được quan tâm nhiều bởi nó có liên quan trực tiếp đến cảm giác ở vùng họng và một số dạng đau thần kinh đặc trưng.
Ngoài ra, chức năng hầu họng còn liên quan đến các dây thần kinh khác như dây V, VII và XII. Vì vậy, các triệu chứng tại vùng họng đôi khi cần được đánh giá trong tổng thể hệ thần kinh sọ thay vì chỉ tập trung vào một dây thần kinh.
2. Các vấn đề thường gặp ở dây thần kinh hầu họng
2.1. Đau dây thần kinh họng
Đau dây thần kinh họng thường được nhắc đến nhiều nhất trong đau dây thần kinh thiệt hầu, tức là tình trạng liên quan đến dây thần kinh số 9 (dây IX). Đây là dạng đau thần kinh tương đối hiếm, đặc trưng bởi những cơn đau dữ dội, xuất hiện đột ngột ở vùng họng, amidan, đáy lưỡi và có thể lan lên tai.
Cơn đau thường được mô tả như điện giật, kim châm hoặc dao đâm, kéo dài từ vài giây đến vài phút rồi giảm. Một số hoạt động như nuốt thức ăn, uống nước, nói chuyện, nhai, ho hoặc ngáp có thể kích hoạt cơn đau.
Nguyên nhân có thể liên quan đến mạch máu chèn ép dây IX, tổn thương vùng nền sọ, khối u hoặc các bất thường khác ảnh hưởng đến đường đi của dây thần kinh. Tuy nhiên, cũng có trường hợp không xác định được nguyên nhân cụ thể.
Do triệu chứng dễ nhầm với bệnh tai mũi họng hoặc răng hàm mặt, người bệnh có những cơn đau bất thường tái diễn nhiều lần cần được thăm khám để xác định chính xác nguồn gốc.
2.2. Liệt dây thần kinh họng
Tổn thương các dây thần kinh chi phối vùng hầu họng, đặc biệt là dây IX và dây X, có thể làm suy giảm cảm giác hoặc vận động tại vùng họng.
Liệt hoặc tổn thương dây IX có thể ảnh hưởng đến cảm giác vùng hầu, vị giác ở 1/3 sau lưỡi và một phần phản xạ nôn. Người bệnh cũng có thể gặp khó khăn trong quá trình nuốt.
Trong khi đó, tổn thương dây X thường ảnh hưởng rõ hơn đến vận động hầu và thanh quản. Người bệnh có thể xuất hiện khó nuốt, dễ sặc, giọng khàn hoặc yếu giọng. Khi khám, bác sĩ có thể phát hiện bất thường vận động màn hầu, lưỡi gà hoặc dây thanh tùy vị trí tổn thương.
Tổn thương các dây thần kinh này có thể liên quan đến bệnh lý thần kinh trung ương, tổn thương nền sọ, khối u, chấn thương hoặc biến chứng sau một số can thiệp, phẫu thuật vùng đầu – cổ. Vì vậy, việc xác định vị trí và nguyên nhân tổn thương có vai trò quan trọng đối với lựa chọn phương pháp điều trị.
3. Cách chẩn đoán và điều trị các vấn đề ở dây thần kinh vùng họng
3.1. Chẩn đoán
Bác sĩ thường khai thác đặc điểm triệu chứng như vị trí đau, hướng lan, thời gian kéo dài, yếu tố khởi phát, tình trạng khó nuốt, sặc hoặc thay đổi giọng nói. Đồng thời, người bệnh được khám chức năng các dây thần kinh sọ, đặc biệt là dây IX và X.
Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định nội soi thanh quản, đánh giá chức năng nuốt, CT hoặc MRI để xác định vị trí tổn thương và tìm nguyên nhân như bất thường cấu trúc hoặc chèn ép dây thần kinh.
3.2. Điều trị
Phương pháp điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ tổn thương đây thần kinh. Với đau dây thần kinh thiệt hầu, bác sĩ có thể sử dụng thuốc kiểm soát đau thần kinh; trường hợp không đáp ứng hoặc có chèn ép thần kinh có thể cân nhắc phương pháp can thiệp phù hợp.
Nếu tổn thương dây thần kinh vùng họng gây khó nuốt, sặc hoặc rối loạn giọng nói, người bệnh có thể cần điều trị nguyên nhân kết hợp phục hồi chức năng nuốt và giọng nói. Việc thăm khám sớm giúp xác định đúng nguyên nhân và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.
Chuyên khoa Nội thần kinh Thu Cúc TCI tiếp nhận thăm khám các triệu chứng và bệnh lý liên quan đến hệ thần kinh. Với đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm cùng hệ thống thiết bị hỗ trợ chẩn đoán hiện đại, người bệnh được kiểm tra, đánh giá nguyên nhân và tư vấn hướng điều trị, theo dõi phù hợp với từng tình trạng.
Nếu thường xuyên xuất hiện đau bất thường vùng họng, đau lan tai, khó nuốt, dễ sặc hoặc nghi ngờ vấn đề liên quan đến dây thần kinh, người bệnh nên chủ động thăm khám Nội thần kinh tại Thu Cúc TCI để được kiểm tra và xử trí kịp thời.
