Sản giật là gì và dấu hiệu nào cần đặc biệt cảnh giác?

Sản giật là một cấp cứu sản khoa nghiêm trọng, xảy ra khi thai phụ bị tiền sản giật xuất hiện cơn co giật mà không thể giải thích bằng nguyên nhân khác. Tình trạng này có thể xảy ra trong thai kỳ, khi chuyển dạ hoặc sau sinh và đe dọa sức khỏe của cả mẹ lẫn thai nhi. Nhận biết sớm tiền sản giật, kiểm soát huyết áp và khám thai đúng lịch có ý nghĩa quan trọng để hạn chế bệnh tiến triển nặng.

1. Sản giật thai kỳ là gì và khác tiền sản giật thế nào?

Sản giật thai kỳ và tiền sản giật có liên quan chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau.

1.1. Định nghĩa tiền sản giật là gì?

Tiền sản giật là rối loạn tăng huyết áp thường xuất hiện sau tuần thứ 20 của thai kỳ. Tình trạng này được xác định khi huyết áp từ 140/90 mmHg trở lên, kèm protein niệu hoặc các biểu hiện tổn thương cơ quan liên quan.

WHO ước tính tiền sản giật ảnh hưởng khoảng 3–8% phụ nữ sinh con trên toàn cầu. Một số thai phụ có thể chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng, do đó đo huyết áp và khám thai định kỳ rất quan trọng để phát hiện bệnh.

1.2. Khi nào tiền sản giật trở nên nguy hiểm?

Khi người mắc tiền sản giật xuất hiện co giật không do nguyên nhân khác, tình trạng đã tiến triển thành sản giật và cần được cấp cứu ngay.
Cơn co giật có thể xảy ra trước sinh, trong chuyển dạ hoặc sau khi em bé chào đời. Vì vậy, sản phụ vẫn cần chú ý những bất thường sau sinh.

2. Nguyên nhân sản giật và yếu tố nguy cơ là gì?

Nguyên nhân sản giật có liên quan đến tiền sản giật tiến triển nặng. Cơ chế bệnh sinh khá phức tạp, liên quan đến bất thường bánh nhau, chức năng mạch máu và những ảnh hưởng lên nhiều cơ quan của người mẹ.

2.1. Ai có nguy cơ mắc tiền sản giật cao hơn?

Nguy cơ tiền sản giật không giống nhau ở mọi thai phụ. Tình trạng này thường cần được lưu ý nhiều hơn ở phụ nữ mang thai lần đầu, mang đa thai hoặc từng bị tiền sản giật trong lần mang thai trước. Những người có sẵn các vấn đề sức khỏe như tăng huyết áp mạn tính, bệnh thận mạn, đái tháo đường type 1 hoặc type 2, béo phì hay lupus ban đỏ hệ thống cũng thuộc nhóm nguy cơ cao hơn.

Bên cạnh đó, khả năng mắc tiền sản giật có thể tăng ở thai phụ trên 40 tuổi, người có tiền sử gia đình mắc bệnh hoặc mang thai bằng phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm. Việc có một hay nhiều yếu tố kể trên không đồng nghĩa thai phụ chắc chắn sẽ mắc tiền sản giật, nhưng là cơ sở để bác sĩ đánh giá nguy cơ và xây dựng kế hoạch theo dõi thai kỳ phù hợp.

2.2. Tiền sản giật có xảy ra sau sinh không?

Có. Tiền sản giật sau sinh thường xuất hiện trong vòng 48 giờ đầu nhưng vẫn có thể xảy ra tới 6 tuần sau sinh. Do đó, sản phụ không nên chủ quan với đau đầu dữ dội, thay đổi thị lực, khó thở hoặc những biểu hiện bất thường dù em bé đã chào đời.

3. Dấu hiệu sản giật nào cần đặc biệt cảnh giác?

Trước cơn co giật, người bệnh có thể xuất hiện những triệu chứng cảnh báo của tiền sản giật nặng. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng có đầy đủ biểu hiện.

3.1. Những triệu chứng nào cần đi khám sớm?

Các dấu hiệu sản giật có thể được báo trước bởi:

• Đau đầu dữ dội hoặc kéo dài.
• Nhìn mờ, nhìn thấy đốm sáng hoặc thay đổi thị lực.
• Đau vùng bụng trên.
• Buồn nôn, nôn bất thường.
• Phù mặt hoặc bàn tay.
• Khó thở.
• Huyết áp tăng cao.

WHO lưu ý đau đầu dữ dội, rối loạn thị giác và đau vùng bụng trên có thể xuất hiện khi tiền sản giật trở nên nghiêm trọng.

3.2. Co giật ở thai phụ cần xử lý thế nào?

Co giật trong thai kỳ hoặc sau sinh là tình huống cần cấp cứu. Người xung quanh không nên cố ghì giữ cơ thể hay cho người bệnh ăn uống khi đang co giật. Cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được cấp cứu, xác định nguyên nhân và điều trị.

4. Biến chứng sản giật nguy hiểm như thế nào?

Các biến chứng sản giật có thể ảnh hưởng đồng thời đến mẹ và thai nhi, đặc biệt nếu tiền sản giật nặng không được phát hiện và kiểm soát kịp thời.

4.1. Người mẹ có thể gặp biến chứng gì?

Tiền sản giật nặng có thể liên quan đến hội chứng HELLP, tổn thương gan, thận, não, nhau bong non, đột quỵ, co giật và tử vong.
WHO cho biết các rối loạn tăng huyết áp liên quan đến khoảng 16% số ca tử vong mẹ trên toàn cầu; riêng năm 2023 tương đương khoảng 42.000 trường hợp.

4.2. Thai nhi có thể bị ảnh hưởng như thế nào?

Bất thường chức năng bánh nhau có thể ảnh hưởng đến lượng oxy và dưỡng chất thai nhi nhận được. Hậu quả có thể bao gồm thai chậm tăng trưởng, sinh non và trẻ nhẹ cân. Trong những trường hợp nghiêm trọng, tính mạng của thai nhi cũng có thể bị đe dọa.

5. Theo dõi sản giật và tiền sản giật ra sao?

Theo dõi sản giật cần bắt đầu từ việc phát hiện và quản lý tiền sản giật trước khi người bệnh xuất hiện cơn co giật.

5.1. Thai phụ được kiểm tra những gì?

Trong quá trình khám thai, bác sĩ sẽ theo dõi huyết áp và có thể chỉ định xét nghiệm nước tiểu, chức năng gan, thận, tiểu cầu tùy tình trạng. Sự phát triển và sức khỏe của thai nhi cũng cần được đánh giá.

Huyết áp từ 160/110 mmHg được xem là tăng huyết áp nặng trong thai kỳ và cần được đánh giá y tế kịp thời.

5.2. Điều trị nhằm mục tiêu gì?

Hướng điều trị phụ thuộc vào mức độ bệnh, tuổi thai và sức khỏe mẹ – bé. Bác sĩ có thể sử dụng thuốc kiểm soát huyết áp, theo dõi sát thai nhi và cân nhắc thời điểm sinh phù hợp.

Magnesium sulfate là thuốc quan trọng để phòng và kiểm soát co giật. WHO cho biết thuốc có thể làm giảm hơn một nửa nguy cơ tiến triển thành cơn co giật.

6. Phòng ngừa trong thai kỳ bằng cách nào?

Nguy cơ sản giật không thể được loại bỏ hoàn toàn trong mọi trường hợp. Tuy nhiên, quản lý thai kỳ tốt giúp phát hiện tiền sản giật sớm và giảm nguy cơ bệnh tiến triển nghiêm trọng.

6.1. Thai phụ cần chủ động những gì?

Mẹ nên khám thai đúng lịch, kiểm tra huyết áp và thực hiện các xét nghiệm được bác sĩ chỉ định. Nếu xuất hiện đau đầu kéo dài, nhìn mờ, đau vùng bụng trên, khó thở hoặc phù bất thường, cần đi khám thay vì chờ triệu chứng tự hết.

Ở những thai phụ thuộc nhóm nguy cơ cao, bác sĩ có thể chỉ định sử dụng aspirin liều thấp nhằm giảm nguy cơ xuất hiện tiền sản giật. Mẹ không nên tự sử dụng thuốc khi chưa có chỉ định chuyên môn.

6.2. Vì sao khám thai định kỳ đặc biệt quan trọng?

Tiền sản giật có thể xuất hiện khi thai phụ chưa cảm nhận được triệu chứng rõ ràng. Kiểm tra huyết áp định kỳ giúp phát hiện tình trạng tăng huyết áp và tạo cơ hội can thiệp trước khi bệnh tiến triển nặng.

Đặc biệt, thai phụ từng mắc tiền sản giật, có tăng huyết áp mạn, bệnh thận, đái tháo đường, đa thai hoặc các yếu tố nguy cơ khác nên tuân thủ lịch theo dõi của bác sĩ.

Nhìn chung, sản giật là cấp cứu sản khoa có khả năng đe dọa sức khỏe của cả mẹ và thai nhi. Khám thai đầy đủ, kiểm soát huyết áp và nhận biết các triệu chứng cảnh báo là những bước quan trọng để phát hiện tiền sản giật sớm và hạn chế nguy cơ tiến triển nặng.