Suy thượng thận do tuyến yên

Suy thượng thận do tuyến yên là tình trạng rối loạn nội tiết hiếm gặp, xảy ra khi tuyến yên không tiết đủ ACTH làm giảm sản xuất cortisol của tuyến thượng thận. Bệnh thường diễn tiến âm thầm, triệu chứng không đặc hiệu và trở nên nguy hiểm nếu không điều trị đúng cách.

1. Suy thượng thận do tuyến yên là gì?

Suy thượng thận do tuyến yên hay còn gọi là suy thượng thận thứ phát, là tình trạng cơ thể không tạo đủ cortisol do tuyến yên giảm hoặc mất khả năng tiết hormone ACTH. Khi ACTH thiếu hụt, tuyến thượng thận không được kích thích đầy đủ nên không sản xuất đủ cortisol, trong khi việc tiết aldosterone thường vẫn được bảo tồn.

2. Các cơ chế bệnh sinh

Cơ chế sinh bệnh của suy thượng thận do tuyến yên là do giảm hoặc mất tiết hormone ACTH, khiến vỏ thượng thận không được kích thích đầy đủ và giảm sản xuất cortisol. Tình trạng này thường xảy ra khi trục dưới đồi – tuyến yên – thượng thận bị ức chế hoặc tổn thương.

Các cơ chế chính gây suy thượng thận do tuyến yên bao gồm:

Dùng glucocorticoid kéo dài (như prednisone) gây ức chế ngược tuyến yên, làm giảm tiết ACTH.
Khối u tuyến yên làm rối loạn chức năng tiết hormone.
Giảm tưới máu hoặc hoại tử tuyến yên.
Cắt bỏ tuyến yên hoặc xạ trị vùng tuyến yên.
Tổn thương vùng dưới đồi làm giảm tiết CRH, gián tiếp làm giảm ACTH.

3. Triệu chứng suy thượng thận do tuyến yên

Triệu chứng suy thượng thận do tuyến yên thường tiến triển âm thầm, không rầm rộ và dễ bị bỏ sót. Các biểu hiện chủ yếu liên quan đến tình trạng thiếu cortisol, bao gồm:

Mệt mỏi kéo dài, yếu cơ, giảm cân
Buồn nôn, nôn và tiêu chảy
Xét nghiệm điện giải và BUN thường nằm trong giới hạn bình thường; nếu xuất hiện hạ natri máu thì chủ yếu do cơ chế pha loãng.
Ở những trường hợp suy tuyến yên toàn bộ, người bệnh thường kèm theo suy chức năng các tuyến khác như tuyến giáp và tuyến sinh dục, đồng thời có thể gặp tình trạng hạ đường huyết.
Có nguy cơ xảy ra cơn suy thượng thận cấp nếu điều trị levothyroxin mà chưa bổ sung hydrocortison.
Trường hợp nặng có thể rối loạn ý thức hoặc hôn mê.

4. Chẩn đoán và điều trị suy thượng thận do tuyến yên

4.1. Chẩn đoán suy thượng thận do tuyến yên

Suy thượng thận do tuyến yên được chẩn đoán dựa trên xét nghiệm hormone kết hợp với thăm dò hình ảnh:

Định lượng cortisol huyết thanh (thường thấp).
Định lượng ACTH huyết thanh (thấp hoặc không phù hợp với mức cortisol).
Nghiệm pháp kích thích ACTH (cosyntropin): có thể dùng liều chuẩn 250 mcg hoặc liều thấp 1 mcg để đánh giá đáp ứng cortisol.
Nghiệm pháp hạ đường huyết bằng insulin (trong trường hợp cần đánh giá trục hạ đồi – tuyến yên – thượng thận, có chống chỉ định).
Chụp CT hoặc MRI não để phát hiện u tuyến yên, teo tuyến yên hoặc các tổn thương trung ương khác.
Các xét nghiệm giúp phân biệt suy thượng thận nguyên phát và thứ phát khi cần thiết.

4.2. Điều trị suy thượng thận do tuyến yên

Mục tiêu điều trị là thay thế hormone bị thiếu và điều chỉnh theo nhu cầu cơ thể:

Bổ sung glucocorticoid: hydrocortisone (15 – 20 mg/ngày, chia 2 – 3 lần, ưu tiên liều cao buổi sáng) hoặc prednisone/prednisolone với liều tương đương.
Tăng liều glucocorticoid khi có stress, nhiễm trùng, sốt hoặc chấn thương.
Không cần dùng fludrocortisone vì chức năng tiết aldosterone vẫn bình thường.
Ở bệnh nhân suy tuyến yên toàn bộ, cần điều trị bổ sung các hormone tuyến yên khác theo chỉ định.
Tránh dùng liều glucocorticoid vào sát giờ ngủ để hạn chế mất ngủ.

5. Suy thượng thận do tuyến yên nguy hiểm không? Nếu không điều trị sẽ thế nào?

Suy thượng thận do tuyến yên rất nguy hiểm nếu không được điều trị đúng. Việc thiếu hormone ACTH khiến tuyến thượng thận không sản xuất đủ cortisol – hormone cần thiết để duy trì huyết áp, đường huyết và khả năng đáp ứng với stress. Khi không được điều trị, người bệnh dễ bị mệt mỏi nặng, tụt huyết áp và hạ đường huyết.

Nguy hiểm nhất là nguy cơ xảy ra cơn suy thượng thận cấp, thường xuất hiện khi cơ thể chịu stress như nhiễm trùng, chấn thương, phẫu thuật hoặc khi người bệnh ngừng corticosteroid đột ngột. Đây là tình trạng cấp cứu, có thể gây sốc, co giật hoặc hôn mê và đe dọa tính mạng nếu không được xử trí kịp thời.

Nhìn chung, suy thượng thận do tuyến yên có thể kiểm soát tốt nếu được chẩn đoán sớm và điều trị đúng. Việc tuân thủ điều trị glucocorticoid, không tự ý ngừng thuốc và tăng liều khi cơ thể chịu stress là yếu tố quan trọng giúp phòng ngừa suy thượng thận cấp, bảo vệ tính mạng người bệnh.