Điều trị áp xe gan do ký sinh trùng

Áp xe gan do ký sinh trùng là tình trạng gan bị tổn thương do sự xâm nhập và phát triển của tác nhân ký sinh, phổ biến nhất là amip đường ruột. Bệnh có thể gây sốt kéo dài, đau hạ sườn phải và rối loạn chức năng gan, dễ nhầm lẫn với các bệnh gan khác. Do đó, việc chẩn đoán chính xác nguyên nhân và điều trị sớm là yếu tố quyết định hiệu quả phục hồi cho người bệnh.

1. Áp xe gan do ký sinh trùng là gì?

Áp xe gan do ký sinh trùng là tình trạng hình thành ổ mủ trong gan, chủ yếu do amip Entamoeba histolytica gây ra. Đây là ký sinh trùng gây áp xe gan thường gặp, xâm nhập vào cơ thể qua thức ăn hoặc nước uống nhiễm bẩn. Ban đầu, amip gây viêm ruột (lỵ amip) với các biểu hiện như đau bụng, mót rặn, tiêu chảy có nhầy máu. Sau đó, chúng có thể theo đường máu đến gan và tạo ổ áp xe.

Bệnh lây lan chủ yếu qua ăn uống mất vệ sinh hoặc tiếp xúc trực tiếp ở môi trường đông đúc, điều kiện vệ sinh kém. Tại Việt Nam, bệnh vẫn gặp với tỷ lệ tương đối cao. Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Sinh sống hoặc du lịch đến vùng nhiệt đới.
• Nghiện rượu.
• Ung thư hoặc suy giảm miễn dịch (HIV/AIDS).
• Dinh dưỡng kém, tuổi cao.
• Phụ nữ mang thai.
• Dùng thuốc Steroid kéo dài.

2. Các loại ký sinh trùng thường gây áp xe gan

Ký sinh trùng có thể xâm nhập vào cơ thể và gây áp xe gan thông qua đường máu, đường bạch huyết hoặc đường mật. Nguồn lây chủ yếu liên quan đến thói quen ăn uống thực phẩm sống, tái sống hoặc nhiễm giun sán. Trong đó áp xe gan do sán là một thể bệnh cần được chú ý vì diễn biến âm thầm và dễ gây biến chứng.

Các loại ký sinh trùng gây bệnh áp xe gan thường gặp là: 

• Ameba, phổ biến nhất là Entamoeba histolytica
• Echinococcus (sán chó)
• Fasciola (sán lá gan lớn)
• Toxocara
• Gnathostoma
• Strongyloides stercoralis.

3. Dấu hiệu lâm sàng gợi ý áp xe gan do ký sinh trùng

Áp xe gan do ký sinh trùng có thể xuất hiện dù có hoặc không kèm triệu chứng nhiễm trùng đường ruột. Khi đã hình thành ổ mủ, đặc biệt trong áp xe gan do amip, người bệnh thường có các biểu hiện sau:

• Dấu hiệu toàn thân: Thường sốt nhẹ hoặc không sốt, khác với áp xe gan do vi khuẩn là sốt cao liên tục, rét run nhiều cơn.
• Đau bụng: Đau tức vùng hạ sườn phải, tăng khi ho hoặc hít thở sâu, đau rõ hơn nếu ổ áp xe nằm sát bao gan.
• Khám gan: Gan to, ấn đau.
• Một số dấu hiệu khác kèm theo: Có thể gặp vàng da, vàng mắt, đổ mồ hôi, chán ăn, sụt cân, nước tiểu sẫm màu khi có tắc nghẽn đường mật.

4. Chẩn đoán áp xe gan do ký sinh trùng

Để xác định áp xe gan do ký sinh trùng, bác sĩ sẽ thăm khám lâm sàng và khai thác kỹ các triệu chứng hiện tại, tiền sử ăn uống cũng như lịch sử đi lại, đặc biệt là việc sinh sống hoặc đến vùng có nguy cơ cao. Sau đó, người bệnh thường được chỉ định một số xét nghiệm và phương tiện chẩn đoán nhằm đánh giá mức độ tổn thương gan và tìm căn nguyên gây bệnh như:

• Công thức máu
• Xét nghiệm chức năng gan
• Xét nghiệm máu hoặc phân tìm amip
• Siêu âm bụng
• Chụp CT hoặc MRI ổ bụng
• Chọc hút mủ ổ áp xe để xét nghiệm vi trùng, ký sinh trùng

5. Nguyên tắc điều trị áp xe gan do ký sinh trùng

Nguyên tắc điều trị áp xe gan do ký sinh trùng cần tập trung vào việc xử trí đúng căn nguyên, kiểm soát ổ nhiễm trùng và phòng ngừa biến chứng. Trước hết, điều trị phải được tiến hành sớm, liên tục và đủ thời gian nhằm hạn chế nguy cơ ổ áp xe tiến triển nặng hoặc vỡ gây biến chứng nguy hiểm. 

Các biện pháp bao gồm dùng thuốc đặc hiệu, chọc hút/dẫn lưu mủ hoặc phẫu thuật. Việc theo dõi sát đáp ứng điều trị là rất quan trọng để kịp thời điều chỉnh khi bệnh không cải thiện.

Bên cạnh đó, cần kết hợp chăm sóc toàn thân nhằm ổn định tình trạng người bệnh, nâng cao thể trạng và hỗ trợ quá trình hồi phục. Chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng hợp lý giúp tăng hiệu quả điều trị và giảm nguy cơ tái phát. Cuối cùng, người bệnh cần được tái khám định kỳ, theo dõi diễn tiến tổn thương gan để đảm bảo ổ áp xe thu nhỏ dần và hồi phục hoàn toàn.

6. Điều trị nội khoa áp xe gan do ký sinh trùng

Áp xe gan do ký sinh trùng điều trị chủ yếu dựa vào thuốc chống amip nhằm kiểm soát và loại bỏ tác nhân gây bệnh. Trong đó, metronidazole thường được ưu tiên nhờ hiệu quả cao và mức độ an toàn tương đối, với tỷ lệ đáp ứng điều trị đạt khoảng 70 – 90%. Thuốc được truyền tĩnh mạch hoặc uống trong 10 ngày và không quá 500 – 750mg/liều. Tuy nhiên metronidazole có thể gây một số tác dụng không mong muốn như buồn nôn, vị kim loại trong miệng, đau đầu và không phù hợp với một số đối tượng đặc biệt.

Bên cạnh đó, tinidazole cũng được sử dụng trong điều trị áp xe gan do amip Entamoeba histolytica, với tác dụng tương tự nhưng vẫn cần theo dõi tác dụng phụ trên tiêu hóa và thần kinh. Do 2 thuốc này không tiêu diệt được bào nang amip trong ruột, bác sĩ thường phối hợp thêm Iodoquinol, paromomycin hoặc diloxanide furoate để hạn chế tái phát và lây lan.

Ngoài ra, điều trị áp xe gan do ký sinh trùng cần tuân thủ các nguyên tắc hỗ trợ như kiểm soát bội nhiễm bằng kháng sinh phối hợp, giảm đau – hạ sốt bằng paracetamol (nếu cần, liều lượng 30 – 70mg/kg/ngày, nếu dùng liều cao không sử dụng quá 5 ngày), bù nước và điện giải khi có rối loạn tiêu hóa.

7. Có cần can thiệp dẫn lưu không? Khi nào cần phẫu thuật?

Việc can thiệp dẫn lưu hay phẫu thuật trong điều trị áp xe gan do ký sinh trùng chỉ được cân nhắc khi thật sự cần thiết. Dẫn lưu mủ qua da thường được chỉ định nếu người bệnh không cải thiện sau 3 – 5 ngày dùng thuốc chống amip, khi ổ áp xe có bội nhiễm vi khuẩn hoặc nằm ở vị trí có nguy cơ vỡ cao, đặc biệt là thuỳ trái gan.

Trong khi đó, phẫu thuật chỉ áp dụng cho những trường hợp nặng như áp xe vỡ gây viêm phúc mạc, hình thành đường thông giữa ruột và ổ áp xe, hoặc nhiễm trùng huyết tiến triển do vi khuẩn. Bác sĩ sẽ dựa trên tình trạng thực tế và mức độ nguy hiểm để đưa ra quyết định cuối cùng.

Mặc dù có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm, áp xe gan do ký sinh trùng vẫn có tiên lượng tốt nếu được xử trí sớm và đúng cách. Điều quan trọng là người bệnh không tự ý điều trị, không bỏ dở thuốc khi triệu chứng thuyên giảm. Chủ động phòng ngừa nhiễm ký sinh trùng, giữ vệ sinh ăn uống, khám sức khỏe định kỳ sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh và biến chứng về sau.