Thai ngoài tử cung: Dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân và phương pháp điều trị

Thai ngoài tử cung là bất thường thai kỳ cần được phát hiện sớm vì khối thai có thể vỡ, gây xuất huyết trong ổ bụng và đe dọa tính mạng người mẹ. Dấu hiệu thai ngoài tử cung đôi khi khá kín đáo, dễ nhầm với thai sớm bình thường hoặc rối loạn kinh nguyệt. Vì vậy, khi chậm kinh, thử thai dương tính nhưng kèm đau bụng, ra máu âm đạo hoặc siêu âm chưa xác định được túi thai trong buồng tử cung, người bệnh cần thăm khám Sản Phụ khoa sớm. Bài viết dưới đây làm rõ nguyên nhân thai ngoài tử cung, các triệu chứng thai ngoài tử cung, phương pháp chẩn đoán và hướng điều trị hiện nay.

1. Thai ngoài tử cung (chửa ngoài tử cung) là gì?

1.1. Khái niệm thai ngoài tử cung (ectopic pregnancy / GEU)

Chửa ngoài tử cung là tình trạng trứng đã thụ tinh làm tổ bên ngoài buồng tử cung thay vì bám vào lớp nội mạc trong buồng tử cung. Thuật ngữ tiếng Anh là ectopic pregnancy; trong một số tài liệu chuyên ngành có thể gặp ký hiệu GEU.

Về bản chất, ectopic pregnancy hay GEU đều chỉ tình trạng thai làm tổ sai vị trí. Những vị trí này không có điều kiện giải phẫu phù hợp để thai phát triển đến đủ tháng, vì vậy chửa ngoài tử cung cần được theo dõi và điều trị theo chỉ định chuyên khoa.

1.2. Các vị trí thường gặp của thai ngoài tử cung.

Phần lớn khối thai nằm tại vòi tử cung, đặc biệt ở các đoạn của ống dẫn trứng. Ít gặp hơn là thai ở buồng trứng, cổ tử cung, ổ bụng, đoạn kẽ tử cung hoặc sẹo mổ lấy thai cũ. Vị trí làm tổ ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ chảy máu, thời điểm xuất hiện triệu chứng và phương pháp điều trị.

2. Các nguyên nhân có thể dẫn đến thai ngoài tử cung.

2.1. Các yếu tố nguy cơ làm tăng tỷ lệ mang thai ngoài tử cung

Nguyên nhân thai ngoài tử cung thường liên quan đến tình trạng phôi không thể di chuyển bình thường qua vòi trứng để vào buồng tử cung. Tổn thương, hẹp hoặc dính ống dẫn trứng có thể xuất hiện sau viêm vùng chậu, nhiễm Chlamydia hoặc lậu, phẫu thuật vùng chậu, phẫu thuật vòi trứng hoặc do bất thường bẩm sinh.

Ngoài ra, nguyên nhân thai ngoài tử cung hoặc yếu tố thúc đẩy còn có thể liên quan đến lạc nội mạc tử cung, tiền sử vô sinh, hỗ trợ sinh sản, hút thuốc lá hoặc khối u làm thay đổi cấu trúc vùng chậu.

2.2. Những đối tượng có rủi ro cao gặp tình trạng này

Nguy cơ cao hơn ở người từng có thai ngoài tử cung, từng phẫu thuật vùng bụng – vùng chậu hoặc vòi trứng, có tiền sử viêm vùng chậu/bệnh lây truyền qua đường tình dục, vô sinh, hút thuốc hoặc bất thường vòi trứng. Người mang thai khi đang đặt dụng cụ tử cung hoặc sau triệt sản vòi cũng cần được kiểm tra vị trí thai sớm.

Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng xác định được yếu tố nguy cơ. Vì vậy, phụ nữ có biểu hiện bất thường ở đầu thai kỳ vẫn cần được đánh giá dù trước đó hoàn toàn khỏe mạnh.

3. Dấu hiệu và triệu chứng thai ngoài tử cung thường gặp

3.1. Các biểu hiện sớm cảnh báo thai ngoài tử cung

Các dấu hiệu thai ngoài tử cung có thể xuất hiện từ những tuần đầu nhưng không phải ai cũng có triệu chứng rõ ràng. Những biểu hiện thai ngoài tử cung thường gặp gồm chậm kinh, căng ngực, buồn nôn giống thai kỳ bình thường, sau đó xuất hiện đau bụng dưới hoặc đau vùng chậu một bên và ra máu âm đạo bất thường.

Ra máu ít, màu nâu sẫm hoặc đỏ thẫm, kéo dài không giống kỳ kinh là một biểu hiện thai ngoài tử cung cần lưu ý. Khi khối thai lớn hoặc vỡ, triệu chứng thai ngoài tử cung có thể chuyển thành đau dữ dội, chóng mặt, vã mồ hôi, da tái, tụt huyết áp hoặc ngất.

3.2. Thai ngoài tử cung thử que có lên vạch không và kết quả được hiểu như thế nào?

Trong trường hợp thai ngoài tử cung, que thử thai có lên vạch không?  Kết quả thử thai vẫn có khả năng dương tính trong trường hợp này. Cơ thể vẫn sản xuất hCG sau khi phôi làm tổ ngoài tử cung nên que thử thai thường cho kết quả dương tính, thậm chí hai vạch.

Tuy nhiên, việc thai ngoài tử cung thử que có lên vạch không không giúp xác định vị trí làm tổ. Khi que thử dương tính nhưng siêu âm chưa thấy thai trong buồng tử cung, đặc biệt kèm đau bụng hoặc ra máu, cần làm thêm siêu âm đầu dò và định lượng β-hCG.

3.3. Giải đáp: Có thai ngoài tử cung có kinh không và đặc điểm máu báo thai ngoài tử cung

Về sinh lý, khi đã có thai thì không xuất hiện kinh nguyệt thực sự. Tuy nhiên, thai ngoài tử cung có thể gây chảy máu âm đạo gần thời điểm dự kiến hành kinh khiến người bệnh tưởng mình vẫn có kinh.

Do đó, khi tìm hiểu có thai ngoài tử cung có kinh không, cần phân biệt kinh nguyệt với xuất huyết bất thường. Cụm từ máu báo thai ngoài tử cung không phải một loại “máu báo” đặc hiệu; thường đây là máu âm đạo lượng ít, rỉ rả, màu nâu hoặc đỏ sẫm và có thể kéo dài.

Nếu xuất hiện máu báo thai ngoài tử cung theo cách gọi thông thường kèm đau một bên bụng dưới, que thử thai dương tính hoặc chậm kinh, nên thăm khám sớm thay vì tự theo dõi tại nhà.

3.4. Thai ngoài tử cung bao lâu thì đau bụng và thời điểm xuất hiện triệu chứng phụ thuộc vào yếu tố nào?

Thai ngoài tử cung bao lâu thì đau bụng? Không có thời điểm giống nhau ở mọi người. Các triệu chứng có thể xuất hiện khoảng tuần 4–12 của thai kỳ; cơn đau có thể rõ hơn từ khoảng tuần 5–6.

Vì vậy, câu hỏi thai ngoài tử cung bao lâu thì đau bụng không nên được dùng để chờ đến một mốc tuần cụ thể. Đau bụng dữ dội đột ngột, đau lan vai, chóng mặt, ngất, da tái, mạch nhanh hoặc tụt huyết áp có thể báo hiệu khối thai đã vỡ và chảy máu trong ổ bụng.

4. Thai ngoài tử cung có nguy hiểm không và mức độ nguy hiểm được đánh giá như thế nào?

4.1. Những biến chứng nguy hiểm khi khối thai ngoài tử cung vỡ

Biến chứng đáng lo ngại nhất là vỡ vòi trứng hoặc mô chứa khối thai, gây xuất huyết nội, mất máu cấp, sốc và có thể đe dọa tính mạng nếu cấp cứu chậm.

Ngoài nguy cơ cấp tính, khi hỏi thai ngoài tử cung có nguy hiểm không, cần tính đến tổn thương vòi trứng, giảm khả năng sinh sản, nguy cơ tái phát ở lần mang thai sau và ảnh hưởng tâm lý sau mất thai.

4.2. Thai ngoài tử cung mấy tuần thì vỡ và nguy cơ vỡ liên quan đến những yếu tố nào?

Không thể áp dụng một mốc tuần thai cố định cho tất cả các trường hợp thai ngoài tử cung. Một tài liệu mô tả nguy cơ vỡ thường được chú ý quanh tuần thứ 8, trong khi tài liệu chuyên môn khác ghi nhận cấu trúc chứa thai có thể vỡ trong khoảng 6–16 tuần. Thực tế còn phụ thuộc vị trí làm tổ, kích thước khối thai và đặc điểm giải phẫu của từng người.

Do đó, với câu hỏi thai ngoài tử cung mấy tuần thì vỡ, điều quan trọng là không chờ đến một “tuần nguy hiểm” mới điều trị. Khối thai đã được chẩn đoán cần được theo dõi hoặc can thiệp theo chỉ định bác sĩ.

4.3. Thai ngoài tử cung có giữ được không và khả năng phát triển của khối thai như thế nào?

Khối thai ngoài buồng tử cung không thể phát triển thành một thai kỳ bình thường và hiện không có phương pháp đưa khối thai đã làm tổ sai vị trí trở lại buồng tử cung.

Vì vậy, khi thắc mắc thai ngoài tử cung có giữ được không, người bệnh cần hiểu mục tiêu ưu tiên là bảo vệ tính mạng, hạn chế mất máu và bảo tồn khả năng sinh sản tối đa khi điều kiện cho phép.

5. Các phương pháp được sử dụng trong chẩn đoán thai ngoài tử cung.

Chẩn đoán thai ngoài tử cung thường dựa trên sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng, siêu âm đầu dò âm đạo và theo dõi β-hCG. Chẩn đoán thai ngoài tử cung cần dựa trên sự kết hợp nhiều dấu hiệu, không nên dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ.

5.1. Giải đáp: Thai ngoài tử cung siêu âm có thấy không và mấy tuần thì biết?

Siêu âm đầu dò có thể cho thấy buồng tử cung không có túi thai, khối bất thường ở phần phụ hoặc dịch tự do trong ổ bụng. Tuy nhiên, ở thai kỳ quá sớm, chưa nhìn thấy túi thai trong tử cung chưa đủ để khẳng định thai ngoài tử cung.

Thai ngoài tử cung thường được phát hiện từ tuần thứ mấy của thai kỳ? Một số trường hợp có thể bắt đầu được nghi ngờ từ tuần 4–5, trong khi khả năng phát hiện thường rõ hơn trong khoảng tuần 5–8 tùy tuổi thai, β-hCG và hình ảnh siêu âm.

Do đó, khi hỏi lại thai ngoài tử cung siêu âm có thấy không hay mấy tuần thì biết thai ngoài tử cung, câu trả lời chính xác nhất là cần đánh giá theo diễn biến. Bác sĩ có thể hẹn siêu âm và xét nghiệm lặp lại nếu thai còn quá sớm.

5.2. Xét nghiệm Beta hCG trong chẩn đoán và theo dõi thai ngoài tử cung

Xét nghiệm beta hCG giúp xác nhận tình trạng mang thai và đánh giá diễn biến thai kỳ. Trong thai sớm bình thường, β-hCG thường tăng theo thời gian; ở thai ngoài tử cung, nồng độ có thể tăng chậm, đứng hoặc giảm, nhưng không có một kiểu biến đổi duy nhất đủ để tự chẩn đoán.

Khi chẩn đoán thai ngoài tử cung, bác sĩ thường phối hợp xét nghiệm beta hCG nối tiếp với siêu âm. Các tài liệu sử dụng những ngưỡng β-hCG khác nhau, khoảng 1.500–3.500 mIU/mL trong những bối cảnh nhất định; vì vậy không nên dùng một ngưỡng đơn độc để kết luận vị trí thai.

6. Các phương pháp điều trị thai ngoài tử cung đang được áp dụng hiện nay.

Điều trị thai ngoài tử cung được lựa chọn dựa trên tình trạng huyết động, kích thước và vị trí khối thai, dấu hiệu vỡ, nồng độ β-hCG cũng như khả năng tuân thủ theo dõi. Một số trường hợp rất chọn lọc có thể được theo dõi thoái triển tự nhiên, nhưng phải có chỉ định và giám sát chặt chẽ.

6.1. Điều trị nội khoa thai ngoài tử cung bằng Methotrexate.

Methotrexate là thuốc có thể được chỉ định cho một số trường hợp khối thai nhỏ, chưa vỡ và người bệnh ổn định. Thuốc làm ngừng sự phát triển của mô thai, sau đó cơ thể dần hấp thu tổ chức này.

Sau khi dùng methotrexate, người bệnh phải theo dõi β-hCG định kỳ cho đến khi giảm về mức không còn phát hiện được. Nếu β-hCG không giảm phù hợp, có dấu hiệu chảy máu hoặc nghi vỡ khối thai, bác sĩ có thể thay đổi phương án điều trị thai ngoài tử cung. Không tự mua hoặc tự sử dụng thuốc tại nhà.

6.2. Điều trị ngoại khoa: mổ nội soi thai ngoài tử cung và mổ mở

Mổ nội soi thai ngoài tử cung thường được cân nhắc ở người bệnh ổn định nhưng cần can thiệp ngoại khoa. Tùy tình trạng vòi trứng, bác sĩ có thể loại bỏ khối thai, mở vòi lấy thai hoặc phải cắt vòi trứng khi tổn thương nặng.

Trong trường hợp khối thai vỡ, xuất huyết nhiều hoặc huyết động không ổn định, mổ thai ngoài tử cung cấp cứu có thể cần thực hiện, đôi khi bằng phẫu thuật mở để nhanh chóng cầm máu.

Việc lựa chọn mổ nội soi thai ngoài tử cung hay mổ mở không dựa đơn thuần vào tuổi thai. Mổ nội soi thường phù hợp hơn khi tình trạng còn ổn định, trong khi vỡ khối thai và chảy máu nhiều có thể cần mổ mở. Mục tiêu của mổ thai ngoài tử cung là loại bỏ tổ chức thai, kiểm soát chảy máu và bảo tồn cơ quan sinh sản khi có thể.

7. Thai ngoài tử cung phải làm sao khi đã có dấu hiệu nghi ngờ hoặc được chẩn đoán?

7.1. Hướng dẫn xử lý cấp cứu khi nghi ngờ thai ngoài tử cung

Nếu chỉ mới nghi ngờ do chậm kinh, thử que dương tính, đau bụng hoặc ra máu, người bệnh nên đến cơ sở y tế có chuyên khoa Sản Phụ khoa để được đánh giá sớm, không tự dùng thuốc hoặc chờ triệu chứng tự hết.

Nếu đau bụng dữ dội đột ngột, chóng mặt, ngất, khó thở, da tái, vã mồ hôi hoặc ra máu kèm dấu hiệu choáng, cần đi cấp cứu ngay. Khi tìm hiểu thai ngoài tử cung phải làm sao, đây là nhóm triệu chứng cần ưu tiên xử lý khẩn cấp vì có thể liên quan đến vỡ khối thai và xuất huyết trong.

7.2. Chăm sóc, phục hồi sức khỏe và phòng ngừa cho lần mang thai sau

Sau điều trị, người bệnh cần tái khám đúng hẹn, theo dõi β-hCG theo chỉ định, nghỉ ngơi và tránh quan hệ tình dục cho đến khi bác sĩ xác nhận tình trạng đã ổn định. Thời điểm có thai trở lại phụ thuộc phương pháp điều trị và mức độ hồi phục, vì vậy không nên áp dụng một mốc thời gian chung cho tất cả mọi người.

Để giảm nguy cơ tái phát, nên quan hệ tình dục an toàn, phát hiện và điều trị sớm viêm nhiễm sinh dục hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục, không hút thuốc và khám phụ khoa khi có bất thường. Ở lần mang thai tiếp theo, nên kiểm tra thai sớm để xác định vị trí làm tổ, nhất là khi đã từng có thai ngoài tử cung.

Thai ngoài tử cung có thể diễn biến âm thầm nhưng nguy cơ trở nên nghiêm trọng khi khối thai vỡ. Nhận biết sớm đau bụng, xuất huyết âm đạo bất thường, kết hợp siêu âm và β-hCG giúp bác sĩ xác định tình trạng và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Khi chậm kinh, thử thai dương tính nhưng có đau bụng hoặc ra máu bất thường, bạn có thể chủ động thăm khám chuyên khoa Sản Phụ khoa tại Thu Cúc TCI để được kiểm tra vị trí thai và tư vấn hướng theo dõi, điều trị phù hợp.